Δευτέρα, 29 Μαρτίου 2010



Το βλέμμα προς τα άνω


Η κοινωνική συνείδηση του υπαλλήλου δεν χαρακτηρίζεται από το αίσθημα της κοινής μοίρας με τους συναδέλφους του, αλλά από την στάση του απέναντι στο κράτος και το “ έθνος “ Η στάση του αυτή συνίσταται στην απόλυτη ταύτιση με την κρατική εξουσία, όπως ένας υπάλληλος ταυτίζεται με την επιχείρηση που υπηρετεί {..............}
Την ταύτιση με τον εργοδότη, το “αφεντικό” την βλέπουμε σε χοντροκομμένη βέβαια μορφή στους υπηρέτες των αριστοκρατικών σπιτιών, θαλαμηπόλους, σερβιτόρους κ.λ.π., που ενστερνίζονται ολωσδιόλου την στάση, τον τρόπο, του σκέπτεσθαι, το βάδισμα, την προφορά κ.λ.π. Της άρχουσας τάξης, μεταμορφώνονται σε τέτοιο βαθμό, που για να κρύψουν την ταπεινή καταγωγή τους καταντάν γελοίοι.
Η ταύτιση με την εξουσία, το κράτος, την επιχείρηση, το έθνος, κ.λ.π., που σημαίνει συνοπτικά: ¨Εγώ είμαι η εξουσία” είναι ένα ψυχικό γεγονός, που μας δείχνει παραδειγματικά πως μεταβάλλεται μια ιδεολογία σε υλική δύναμη. Στην αρχή ο υφιστάμενος οραματίζεται απλώς να γίνει σαν τον προϊστάμενό του, ώσπου σιγά, σιγά με την χρόνια υλική εξάρτηση ολόκληρο το Είναι του αλλάζει σύμφωνα με την ιδεολογία της άρχουσας τάξης. Έχοντας συνεχώς το βλέμμα του γυρισμένο προς τα άνω, ο μικροαστός σχηματίζει μια ζωντανή διάσταση, μια “ψαλίδα” ανάμεσα στην οικονομική του κατάσταση και την ιδεολογία του. Ζει στενεμένα αλλά φροντίζει την “εμφάνισή του “ συχνά έως την γελοιοποίηση. Τρέφεται κακά, αλλά θέλει να είναι καλά ντυμένος. Το υψηλό καπέλο και η βελάδα γίνονται τα υλικά σύμβολα αυτής της αγελαίας χαρακτηριοδομής. Το ντύσιμο είναι το πιο χαρακτηριστικό σημάδι, για να κρίνει κανείς την ομαδική ψυχολογία ενός πληθυσμού. “Το βλέμμα προς τα άνω” πάντως είναι το ειδικό γνώρισμα της δομής του μικροαστού που την ξεχωρίζει από αυτή του βιομηχανικού εργάτη.

Βίλχελμ Ράιχ: Μαζική ψυχολογία του φασισμού

Σάββατο, 27 Μαρτίου 2010



Η Πολιτική πρόταση του Ισοκράτη

1) Ο σκοπός του κράτους είναι η ευημερία(ευπραγία) η οποία εξαρτάται περισσότερο από μια καλή κυβέρνηση παρά από την στρατιωτική ισχύ ή από ένα πολυάριθμο πληθυσμό.(VII,13)
2) Ο λαός πρέπει να πληρώνει τους κυβερνητικούς υπάλληλους και να ζητά λογοδοσία(VII,26)
3) Η ισότης δεν είναι απόλυτη, και συνεπώς αποδοκιμάζεται ο θεσμός της κληρώσεως. Ο Ισοκράτης δέχεται την αρχή της “αναλογικής ισότητας(VII,13)” “ στον καθένα σύμφωνα με την αξία του “(VII,21-23)
4) Δεν θα πρέπει να γίνονται αγώνες για την κατάληψη ενός δημόσιου λειτουργήματος. Είναι ορθό όπως ένα δημόσιο αξίωμα συνεπάγεται μια δαπάνη και όχι ένα κέρδος για τον κάτοχό του. Οι αποφασιστικές και υπεύθυνες θέσεις δεν πρέπει να κατέχονται, κατά συνέπεια, παρά από εκείνους που διαθέτουν τα μέσα. Η τιμοκρατική αρχή αντικαθιστά έτσι την δημοκρατική αρχή (XII,131 επ VII, 24-27)
5) Πρέπει να έχουμε μια υψηλή ιδέα για την δημόσια υπηρεσία(IV,79) και ιδιαιτέρος οι πλούσιοι έχουν την υποχρέωση να βοηθούν τους φτωχούς, κατα τρόπο ώστε κανείς να μην βρίσκεται στην ανέχεια (VII,83)
6) Συνάγεται από αυτό ότι η ιδιοκτησία πρέπει να προστατεύεται τόσο προς το συμφέρον των πλουσίων όσο και των φτωχών, αλλά τα εισοδήματα που αποφέρει πρέπει να είνα εποφελή για όλους (VII,35)
7) Η καλή κυβέρνηση από την οποία εξαρτάται η ευπραγία δεν θα στηριχθεί πάνω σε μια υπερβολική νομοθεσία(VII,39-42)αλλά στην υψηλή υθική αξία και στην πραχτική ικανότητα των κατεχόντων την εξουσία XV, 132-133, XII, 79-83)
8) Επίσης η καλή συμπεριφορά των πολιτών γενικά δεν μπορεί να εξασφαλιστεί με την βοήθεια αναρίθμητων λεπτομερειακών κανόνων, η ύπαρξη των τελευταίων είναι μια ένδειξη κοινωνικής δυσφορίας (VII,40)
9) Επακολουθεί ότι η διαπαιδαγώγηση της νεότητας είναι το πρώτο καθήκον του κράτους αλλ' αφού μόνο εύποροι θα ασκήσουν δημόσια λειτουργήματα, μόνο αυτοί έχουυν την ανάγκη να δεχτούν μια ανώτερη παιδεία (VII, 43)
10) Το κράτος οφείλει να εκτελεί τα θρησκευτικά του καθήκοντα με σοβαρότητα και φρόνηση.
.............
Δεν αποτελεί μέρος των τωρινών μας ερευνών να διερωτηθούμε αν πρόκειται εδώ για ένα πρόγραμμα εφαρμόσιμο ή μέχρι ποίου σημείου αυτό το πρόγραμμα αντιπροσώπευε την αθηναϊκή συντηρητική ιδεολογία του τέταρτου αιώνα. Εκείνο που μας ενδιαφέρει είναι ότι ο Ισοκράτης θεωρεί αυτό το καθεστώς σαν ένα παράδειγμα “δημοκρατικού” κράτους και ότι εμφανίζεται ο ίδιος σαν ένας φίλος του λαού, όχι σαν ένας μισόδημος και ακόμα περισσότερο σαν ολιγαρχικός
t.a. Sinclair: "Η Ιστορία της ελληνικής πολιτικής σκέψεως"

Παρασκευή, 26 Μαρτίου 2010




ΕΝΑΣ ΔΙΚΗΓΟΡΟΣ ΘΥΜΑΤΑΙ

Η Θέμις δεν έχει μόνο κέφια...

Ευαγγελος Γαλετζας

Hταν πριν από πολλά χρόνια. H υπόθεση εκδικαζόταν ενώπιον του Tριμελούς Eφετείου Kακουργημάτων Aθηνών, στο κτίριο της οδού Σωκράτους, όπου στεγαζόταν το Eφετείο Aθηνών.
Eντολέας μου, κατηγορούμενος, ήταν ένας νέος άνδρας, περίπου τριάντα ετών. Kατηγορείτο για το αδίκημα της ληστείας που εκτελέστηκε με ιδιαίτερη σκληρότητα. Για την πράξη του αυτή είχε διαταχθεί η προσωρινή του κράτηση.
Aπό την έναρξη της ακροαματικής διαδικασίας έγινε αισθητή η αντικοινωνική προσωπικότητά του, ο σκληρός και προκλητικός χαρακτήρας του.
Aπαξίωνε τη διαδικασία με τη συμπεριφορά του, προσέβαλλε και απειλούσε τους μάρτυρες κατηγορίας, σχολίαζε τις ερωτήσεις των δικαστών και γενικά προέβαλλε την εικόνα ενός επικίνδυνου εγκληματία.
Tα χαρακτηριστικά του ήταν σκληρά, πέτρινο το πρόσωπό του, οι γραμμές που το χαράκωναν τόνιζαν την επικινδυνότητά του, στα μαύρα του μάτια λες και καθρεφτίζονταν η κακία και το μίσος που φώλιαζαν στην ψυχή του.
Tο μόνο στοιχείο υπεράσπισής του που είχα για να τον βοηθήσει ήταν η κατάθεση της μάνας του ως μάρτυρας υπεράσπισης.
Tην πρότεινα, και αφού κλήθηκε, πέρασε δίπλα από τον κατηγορούμενο, ανέβηκε στη θέση των μαρτύρων, που ήταν ένα βήμα μπροστά του, και άρχισε να καταθέτει. Στηριζόταν στα κάγκελα της θέσης των μαρτύρων για να μη σωριαστεί. Φαινόταν η έντονη προσπάθεια που κατέβαλλε για να συγκεντρώσει τις σκέψεις της.
Aρχισε να καταθέτει για τη ζωή του κατηγορουμένου. Παιδί της με έναν χρήστη ναρκωτικών. Από νωρίς απομονώθηκε και περιθωριοποιήθηκε στη γειτονιά και στο σχολείο. «O γιος του χασισοπότη». Aρχισε να συναναστρέφεται με παρέες που τον οδήγησαν στις κλοπές και στα ναρκωτικά. Σταμάτησε το σχολείο, αν και ήταν καλός μαθητής.
Σε νεαρή ηλικία εξέτισε ποινή στο κατάστημα κράτησης ανηλίκων και αφού βγήκε, η ζωή του ήταν μια πορεία ανάμεσα στη φυλακή και στην παρανομία. H υγεία του κλονίστηκε από την ηπατίτιδα. Και μαζί μ’ αυτόν και ο αδελφός του ακολούθησε την ίδια πορεία, ώσπου πέθανε στη φυλακή.
Και συνέχισε η μάνα έναν μονόλογο για τη δική της ζωή. Είπε για την πίκρα της, για τη μοναξιά της, για τα όνειρα που έκανε και χάθηκαν πίσω από τις βαριές πόρτες των φυλακών.
Αναφέρθηκε στη μοναξιά της και στους φόβους της ότι θα πέθαινε και κανείς δεν θα ενδιαφερόταν για αυτήν.
O πόνος ήταν τόσο έντονος που δεν διεκόπη από τον πρόεδρο του δικαστηρίου, αν και έλεγε πράγματα που δεν τον ενδιέφεραν. Τη διέκοψε, όμως, ο κατηγορούμενος. Γονάτισε πίσω της, αγκάλιασε τα πόδια της, έβαλε τα χέρια της πάνω στο πρόσωπό του και της είπε με φωνή που έτρεμε: «Συγγνώμη, μάνα». Σηκώθηκε και επέστρεψε στη θέση του. Tα χέρια της μάνας του ήταν υγρά.
Για τους δύσπιστους, αμέσως μετά απολογήθηκε. H απολογία του και η στάση του απέναντι στο δικαστήριο δεν άφησαν κανένα περιθώριο παραδοχής των προβληθέντων ισχυρισμών αναγνώρισης ελαφρυντικών. http://news.kathimerini.gr/4dcgi/_w_articles_ell_2_06/03/2010_393222

Πέμπτη, 25 Μαρτίου 2010


Η μοναξιά αυξάνει την πίεση
Στα άτομα άνω των 50 ετών


Αρνητικές συνέπειες, όχι μόνο για τη ψυχολογία αλλά και για τη σωματική υγεία του ανθρώπου έχει η έλλειψη επαφής με άλλα άτομα. Σύμφωνα με νέα αμερικανική επιστημονική έρευνα, υπάρχει άμεση σχέση ανάμεσα στη μοναξιά και στην αύξηση της πίεσης του αίματος, ιδίως σε άτομα άνω των 50 ετών.
Οι συνέπειες της μοναξιάς μπορεί να εμφανιστούν μέχρι και τέσσερα χρόνια αργότερα. Οι επιπτώσεις είναι ανεξάρτητες από άλλους παράγοντες που αυξάνουν επίσης την πίεση, όπως το κάπνισμα και η παχυσαρκία.Η μελέτη πραγματοποιήθηκε σε εκατοντάδες άτομα μεταξύ 50-68 ετών. Διήρκεσε πέντε χρόνια.Την επίβλεψη της έρευνας είχε η ερευνήτρια Λουίζ Χόκλι του πανεπιστημίου του Σικάγο. Η μελέτη δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Psychology and Ageing."Η μοναξιά συμπεριφέρεται σαν να είναι ένας ξεχωριστός παράγων κινδύνου για την υγεία" υποστηρίζει η ερευνήτρια. Εξάλλου, η υψηλή πίεση, που θεωρείται συχνά "σιωπηλή απειλή".Και τούτο διότι, παρότι συχνά δεν έχει συμπτώματα, υποσκάπτει την υγεία με πολλούς τρόπους. Μεταξύ άλλων, αυξάνει τον κίνδυνο για έμφραγμα και εγκεφαλικό, ενώ διαταράσσει τη λειτουργία των νεφρών.Επίσης, η έρευνα διαπίστωσε ξεκάθαρη συσχέτιση ανάμεσα στα αισθήματα κοινωνικής απομόνωσης και μοναξιάς στην αρχή της έρευνας και στην αυξημένη πίεση του αίματος στο τέλος της χρονικής περιόδου της μελέτης. Αντίθετα, η σχέση μοναξιάς - πίεσης δεν ήταν αισθητή κατά την πρώτη διετία.Ωστόσο, από εκεί και πέρα αύξανε συνεχώς, μέχρι και τέσσερα χρόνια αργότερα.Ακόμα και άνθρωποι με μέτρια επίπεδα μοναξιάς εμφάνιζαν αύξηση της πίεσης μετά από ένα χρονικό διάστημα. Οι πιο μοναχικοί από όλους σημείωσαν αύξηση της πίεσης κατά τουλάχιστον 10% μεγαλύτερη, κατά μέσο όρο.Η αξιολόγηση βασίστηκε σε απαντήσεις σε ερωτηματολόγια σχετικά με τα συναισθήματα των συμμετεχόντων στην έρευνα.


Πέμπτη, 11 Μαρτίου 2010



Διαπραγμάτευση
της ισορροπίας ανάμεσα
στην αυτονομία και την συλλογικότητα
.

Το ζευγάρι 4


Θεωρούμε ότι το ξεκίνημα της κοινής ζωής ενός ζευγαριού είναι μια από τις πιο ευτυχισμένες στιγμές για τα μέλη του,και γι' αυτό και την ονομάζουμε ακόμα σαν περίοδο μέλιτος McGoldrick (1989) ισχυρίζεται ότι η πρώτη αυτή περίοδος όπου το ζευγάρι είναι χωρίς παιδιά, αποτελεί μια περίοδο αρκετά περίπλοκη και δύσκολη, διότι τα δύο μέλη του ζευγαριού βρίσκονται σε μια κατάσταση καινούργια η οποία έχει τρεία διαφορετικά επίπεδα δυσκολίας να αντιμετωπίσουν


α) Καθημερινές υπευθυνότητες


Τα μέλη του ζευγαριού μέχρι την στιγμής που αρχίζουν την συγκατοίκηση έμεναν με τους γονείς τους ή με άλλους ή και μόνοι , κάτι που πολύ σπάνια θα το συναντήσουμε στην ελληνική πραγματικότητα. Συνήθως λοιπόν έμεναν με τους γονείς τους και αυτό αποτελεί μια δοκιμασία στην συγκατοίκηση με το πρόσωπο του άλλου φύλου, στο βαθμό που οι συνήθειες τις οποίες είχαν στην οικογένεια καταγωγής τους πρέπει να αλλαχτούν δηλαδή να αναλάβουν υπευθυνότητες μέσα στο ζευγάρι τις οποίες δεν είχαν αναλάβει για διαφορετικούς λόγους και χρειάζεται ένας χρόνος προσαρμογής σε αυτή την καινούργια κατάσταση.
Σύμφωνα με τον Rausch (1963) κατ' αρχάς πρέπει να αρχίζουν τις διαπραγματεύσεις με τον “άλλο” του ζευγαριού για καταστάσεις οι οποίες αφορούν την μορφή που θα πάρει η σχέσης τους τόσο σε πρακτικό όσο και σε θεωρητικό επίπεδο. Πρέπει να μιλήσουν για την διαμόρφωση του χώρου, για τελετουργίες όπως είναι τα γεύματα, ο ύπνος, ο προσωπικός χρόνος μέσα στο ζευγάρι,η σεξουαλικότητα τους, οι σχέσεις με τις αντίστοιχες οικογένειες καταγωγής τους, οι σχέσεις με τους φίλους, τα σχέδια τους για την απόκτηση παιδιών, για τις επαγγελματικές τους ενασχολήσεις, για την οικονομική προσφορά του καθένα, για τις πολιτικές και τις θρησκευτικές τους θέσεις και το περισσότερο για το κοινό τους στόχο σε ένα πιο ευρύτερο επίπεδο. Όλες αυτές οι ενέργειες και λειτουργίες θα μπορούσαμε να τις δούμε σαν εξατομίκευση και διαφοροποίηση από την οικογένεια καταγωγής δια μέσου του ζευγαριού.
Αυτή λοιπόν η περίοδος του ζευγαριού έχει απαιτήσεις από τα μέλη της και επηρεάζει την μορφή που θα πάρει η σχέση καθώς και την ικανοποίηση που θα αποκομίσει το κάθε μέλος από αυτή. Ο Rausch (1963) αυτή την περίοδο την ονομάζει” Διαπραγμάτευση μιας ισορροπίας ανάμεσα στην αυτονομία και την συλλογικότητα” η οποία καθορίζει σαν περίοδος την δημιουργία της οικειότητα του ζευγαριού, την ζεστασιά, θαλπωρή της σχέσης. Σύμφωνα με τους Mace και Μace ( 1970) μερικά ζευγάρια δεν μπορούν να αντέξουν τις απαιτήσεις αυτής της περιόδου διότι παίρνουν το ρίσκο πολύ γρήγορα να αποκτήσουν παιδιά, να κάνουν ένα εσπευσμένο γάμο, ή να μείνουν χωρίς δουλειά.


β) Η απογοήτευση.


Πολλά νέα ζευγάρια βρίσκονται πολύ γρήγορα σε μια απογοήτευση μικρή η μεγάλη ανάλογα με την ιδέα που είχαν σχηματίσει για τον σύντροφό τους και για τον γάμο. Σύμφωνα με πολλούς θεωρητικούς η εξιδανίκευση του συντρόφου αποτελεί ένα σημαντικό παράγοντα του ρομαντισμού με τον οποίο ο καθένας επενδύει το ζευγάρι και η οποία επένδυση, έχει σχέση τόσο με τις προσωπικές του ανάγκες όσο και με την κουλτούρα της κοινωνίας που την περιβάλει. Με αυτό τον τρόπο το κάθε μέλος της σχέσης προβάλει στο άλλο μέλος, χαρακτηριστικά τα οποία θα ήθελε να έχει και τα οποία μπορεί να μην ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα. Έτσι τα μέλη της σχέσης δημιουργούν περισσότερο μια φανταστική σχέση μέσα από τις προσδοκίες που έχουν οι οποίες πολύ γρήγορα μπορεί να μην πραγματωθούν εξ' και η κούραση, ή η απογοήτευση. Βασικά μένοντας μαζί το κάθε μέλος της σχέσης ανακαλύπτει από τον τρόπο που κινήται ο άλλος και συμπεριφέρεται μια καινούργια αντίληψη για αυτόν η οποία απομακρύνεται από αυτή που είχε πριν, όπως επίσης ανακαλύπτει ότι οι προσδοκίες που έχει δεν πραγματοποιούνται έτσι όπως θα ήθελε, οπότε την θέση της εξιδανίκευσης την παίρνει μια απογοήτευση η οποία μπορεί να φθάσει και στην δυσαρέσκεια. Αυτή η κατάσταση μπορεί να δημιουργήσει παρεξηγήσεις, διαφωνίες, και συγκρούσεις στο εσωτερικό του ζευγαριού, με κίνδυνο η ικανοποίηση από την σχέση να μειώνεται συνεχώς. Μερικοί/ες βάζουν όλα τα δυνατά τους να αλλάξουν τον άλλο/η και προσπαθούν να διατηρήσουν την σχέση. Συνήθως, σε αυτή την κατάσταση τα περισσότερα ζευγάρια χωρίζουν και ψάχνουν να βρούνε κάποιον άλλον/η και να επενδύσουν συναισθηματικά.
Στην ουσία αυτό που έχει σημασία σε αυτή την περίοδο είναι και για τα δύο μέλη του ζευγαριού να περάσουν το πένθος των φαντασμάτων που κουβαλάνε μέσα τους και να δημιουργήσουν προσδοκίες πιο ρεαλιστικές, πιο πραγματικές, σε σχέση με τους ίδιους καθώς και με τον άλλον με τον οποίο θέλουν να ζήσουν μαζί.

γ) Η προετοιμασία για την κοινή ζωή


Μετά από όλα αυτά πρέπει να πούμε ότι πρέπει να υπάρχει μια προετοιμασία για την κοινή ζωή του ζευγαριού. Προετοιμασία διότι, όπως είδαμε για πολλούς ενήλικες, η ζωή του ζευγαριού είναι κάτι καινούργιο και απαιτεί από αυτούς να αναπτύξουν χαρακτηριστικά και ιδιότητες τις οποίες δεν είχαν την ευκαιρία να αναπτύξουν στην οικογένεια καταγωγής τους Μπορεί να είχαν παρατηρήσει τον τρόπο που οι γονείς τους χειρίζονταν ορισμένες καταστάσεις, αλλά αυτό δεν είναι αρκετό για να μπορέσει κάποιος να αναλάβει υπευθυνότητες μόνο μέσα από την εμπειρία της παρατήρησης ¨Έτσι φθάνουν στο σημείο να μην μπορούν να προσαρμοστούν στις απαιτήσεις του ζευγαριού βάζοντας σε κίνδυνο την βιωσιμότητα του.
Η Σταθερότητα και η επιτυχία του ζευγαριού εξαρτάται από την ικανότητα του κάθε μέλους αλλά και της ίδιας της σχέσης,
α) για άνοιγμα της επικοινωνία,
β) αποδοχή του άλλου και του εαυτού,
γ) για λήψη απόφασεων,
δ) για διαχείριση των κρίσεων.

πίνακας: Magritte

Κυριακή, 7 Μαρτίου 2010




«Μπορεί να δούμε μια συλλογική νεύρωση»

Η κρίση είναι μια λέξη που προφανώς ακούτε συχνά τις τελευταίες εβδομάδες, λόγω της παγκόσμιας χρηματοοικονομικής αναταραχής. Στα αρχαία ελληνικά σήμαινε απόφαση και ενόσω οι ηγέτες του κόσμου αποφασίζουν ποια μέτρα θα λάβουν για να επιλύσουν τα στεγαστικά προβλήματα, μένει να δούμε πώς θα επιδράσει η κρίση στις αποφάσεις ιδιωτών και κοινωνιών, οι οποίες υφίστανται αυτήν την αναταραχή.
Αραγε, θα δούμε την κατάθλιψη να σαρώνει τον κόσμο; Θα στραφούν οι άνθρωποι σε ηγέτες που τους λένε αυτό που θέλουν να ακούσουν αντί γι' αυτό που πρέπει να ακούσουν; Θα αλλάξουν τρόπο ζωής εκατομμύρια άτομα;

Αυτά τα ερωτήματα θέσαμε στον Ανδρέα Γιαννακούλα, πρόεδρο της Ιταλικής Ψυχαναλυτικής Εταιρείας, μέλος της British Psychoanalytical Society και της International Psychoanalytic Society και καθηγητή στο Πανεπιστήμιο La Sapienza της Ρώμης, του οποίου το τελευταίο βιβλίο με τίτλο «Το ψυχοδυναμικό counseling» δημοσιεύθηκε φέτος από τις εκδόσεις Καστανιώτη.


Πόσο στρες προκαλεί η σημερινή χρηματοοικονομική κρίση στα άτομα και πώς επηρεάζει τη συμπεριφορά τους;


Αυτό που μπορεί να δούμε είναι μια συλλογική νεύρωση με ομαδικές εκδηλώσεις, όπως συμβαίνει όταν κοπάδια ζώων αισθάνονται νευρικότητα και προσκολλώνται το ένα στο άλλο αναζητώντας προστασία. Η συλλογική νεύρωση κάνει τους ανθρώπους να υιοθετούν πολύ πιο αμυντική στάση. Αυτό σημαίνει πως γίνονται πιο κλειστοί, λιγότερο πρόθυμοι να ριψοκινδυνεύσουν. Με τέτοιες ομαδικές εκδηλώσεις, ο προσωπικός μηχανισμός άμυνας του καθενός εντείνεται: ο φιλάργυρος, για παράδειγμα, θα γίνει ακόμα πιο φιλάργυρος. Εκείνος που έχασε χρήματα ίσως επιβάλει κάθε είδους περιορισμό στην οικογένειά του, ξεκινώντας από το φαγητό.

Πιστεύετε ότι η μεγάλη ανατροπή της υπάρχουσας τάξης ίσως επιφέρει αλλαγές στις σχέσεις των ανθρώπων ευρύτερα στην κοινωνία; Για παράδειγμα, θα στραφούν περισσότεροι στη θρησκεία ή και στον μηδενισμό;


Η κρίση δημιουργεί καταστάσεις όπου η πίστη μπορεί να χαθεί και η ανάγκη να πιστέψεις μένει ανεκπλήρωτη. Οι άνθρωποι χρειάζονται να νιώθουν ότι κάποιος, κάπου μπορεί πραγματικά να τους προστατεύσει. Βέβαια, σε μια παγκόσμια κρίση μπορεί να στραφούν στη θρησκεία, σε ένα πολιτικό κόμμα ή σε κάποιο δόγμα. Πρέπει να θυμόμαστε ότι οι μεγάλες δικτατορίες, όπως εκείνη του Αδόλφου Χίτλερ, γεννήθηκαν από μια τέτοια ανάγκη. Η Κλινική Τάβιστοκ και το Ινστιτούτο Ανθρώπινων Σχέσεων του Λονδίνου ανακάλυψαν ότι σε τέτοιες καταστάσεις ανακύπτει η ανάγκη για έναν ηγέτη με μεσσιανικές λειτουργίες - που «θα μας σώσει». Ετσι, αντί της στροφής σε συγκεκριμένες θρησκείες, οι κρίσεις προκαλούν οπισθοδρόμηση στους ανθρώπους που χρειάζονται να πιστεύουν σε κάποιον. Και αυτό δημιουργεί τις προϋποθέσεις για την εμφάνιση σωτήρων.

Μιλώντας για ηγέτες, η κρίση ξέσπασε πριν από τις προεδρικές εκλογές στις ΗΠΑ...


Θα ήταν πολύ ενδιαφέρον να εξετάσουμε σε ποιο βαθμό συμβάλλουν αυτές οι καταστάσεις στην εκλογή κάποιου. Βέβαια, στη δεδομένη χρονική στιγμή, η αλλαγή θα μπορούσε να φανεί πολύ επικίνδυνη για πολλούς οι οποίοι θα προτιμούσαν να εμμείνουν σε ό,τι το παραδοσιακό και το οικείο και δεν θέλουν να ριψοκινδυνεύσουν με καινούργια πρόσωπα και αλλαγές. Πολλοί μπορεί να προτιμήσουν «το μη χείρον».


Θα γίνουν λιγότερο ανεκτικοί οι άνθρωποι; Πιο εγωιστές;


Σε όλες τις συλλογικές εκδηλώσεις, οι ώριμοι άνθρωποι εμφανίζονται ώριμοι, ενώ εκείνοι που είναι ανώριμοι, εύθραυστοι ή ευάλωτοι συνήθως θα εμφανίσουν αυτά τα χαρακτηριστικά σε μεγαλύτερο βαθμό. Οι ανυπόμονοι, για παράδειγμα, θα γίνουν πολύ πιο ανυπόμονοι. Κάποιοι θα προβάλουν τον εαυτό τους σε εξωτερικές πραγματικότητες.

Εκτιμάτε ότι η χρηματοοικονομική αναταραχή θα οδηγήσει περισσότερους ανθρώπους στον ψυχίατρο για βοήθεια;


Τα γεγονότα αυτά είναι πιθανό να προκαλέσουν ψυχοσωματικά σύνδρομα, όπως ο στομαχόπονος, ο πονοκέφαλος, η υψηλή πίεση και λοιπά. Αυτό είναι σημαντικό, γιατί δεν εξυπακούεται ότι οι άνθρωποι θα στραφούν στον ψυχίατρο για βοήθεια. Μπορεί να επισκεφθούν τον γιατρό.


Θα δούμε ανθρώπους να αλλάζουν τρόπο ζωής;


Αν είμαι έμπορος και επιστρέφω στο σπίτι θέλοντας να αλλάξω τρόπο ζωής, αλλά η γυναίκα μου έχει πολύ μεγαλύτερη ένταση από εμένα, η ιδέα του περιπάτου για να ξεχάσουμε τα προβλήματά μας μοιάζει ανέφικτη. Είναι δύσκολο να αποκατασταθεί η πίστη των ανθρώπων ή να δημιουργηθούν εναλλακτικοί τρόποι στήριξης. Ο κόσμος το χρειάζεται, είναι όμως δύσκολο γιατί οι εξωτερικές πραγματικότητες σε τέτοιες περιπτώσεις ενισχύουν την εσωτερική αγωνία στο άτομο, το ζευγάρι ή την οικογένεια.

Αν τα ευρωπαϊκά «κράτη πρόνοιας» δεν είναι πλέον βιώσιμα λόγω των κεφαλαίων που χάθηκαν, πώς θα αποζημιωθεί ψυχολογικά ο κόσμος για την έλλειψη ασφάλειας και πώς θα εκφραστεί σε πολιτικούς όρους; Θα ακολουθήσει τους λαϊκιστές;


Είμαι σίγουρος ότι έχετε δίκιο. Ο κόσμος είναι πολύ πιθανό να γοητευθεί από κοινωνικούς αγκιτάτορες, πολιτικούς εκμεταλλευτές και λαϊκιστές ηγέτες. Χώρες, όμως, που έχουν δομή στην οποία οι άνθρωποι μπορούν να συνεχίσουν να πιστεύουν είναι απίθανο να επιλέξουν δικτάτορες. Ωστόσο, υπό τις παρούσες συνθήκες, λαϊκιστικά σλόγκαν θα αγγίξουν χορδές.
Συγκρίνεται η σημερινή κατάσταση με οτιδήποτε στο παρελθόν, όπως η Μεγάλη Υφεση;
Δεν έχουμε ανάμεσά μας άτομα που ζούσαν τότε, έχουμε μόνο περιγραφές, διηγήματα, μυθιστορήματα και ποικίλα ιστορικά ντοκουμέντα, που είναι πάντα υποκειμενικά. Είναι πολύ δύσκολο να έχουμε μια συνολική εικόνα του τι συνέβη τότε ή του τι θα συμβεί την επόμενη φορά. Ετσι, όλα είναι πιθανά. Επομένως, σε προσωπικό, εθνικό ή διεθνές επίπεδο, μπορούμε μόνο να αντιδράσουμε σύμφωνα με τις δικές μας προσωπικές και τοπικές παραδόσεις και πόρους.
*
Αλλη νοοτροπία
*
Υπάρχει περίπτωση οι κοινωνίες να γυρίσουν την πλάτη στον καταναλωτισμό, στο μοντέλο «δανείζομαι και ξοδεύω»;

Εδώ υπάρχει μια διαλεκτική που σχετίζεται με το ότι οι άνθρωποι δεν πιστεύουν πια τις τιμές. Για παράδειγμα, το πετρέλαιο στοίχιζε Χ δολάρια το βαρέλι και τώρα δεν είναι ούτε το μισό αυτής της τιμής. Οπότε, ασχέτως της δημοσιονομικής πραγματικότητας, οι άνθρωποι πιστεύουν ότι τους κοροϊδεύουν. Αν δεν πιστεύουν τις τιμές, δεν πιστεύουν και την αξία των χρημάτων ή των περιουσιών τους. Οσον αφορά τη δημιουργία νέας νοοτροπίας, αυτό εξαρτάται από το αν η κρίση θα είναι χρόνια ή αν είναι θα είναι «οξύ τραύμα» ή «σοκ», το οποίο είναι το πιο σοβαρό και οδηγεί σε αποπροσανατολισμό όσον αφορά τον χώρο και τον χρόνο.
Νικος Μαλκουτζής
Πηγή: stavrosx1
Stavrovelonia
Πινακας: William Bake



ΕΥΤΥΧΙΣΜΕΝΟΙ ΓΟΝΕΙΣ, ΑΠΕΛΠΙΣΜΕΝΑ ΠΑΙΔΙΑ

Σ τη μελέτη αναφέρεται ότι, ενώ η Ελλάδα αποτελεί την πιο... αισιόδοξη χώρα της Ευρώπης με τον χαμηλότερο αριθμό αυτοκτονιών στους ενηλίκους, δεν φαίνεται να ισχύει η ίδια τάση και στους εφήβους, οι οποίοι επιχειρούν πολύ πιο εύκολα να θέσουν τέρμα στη ζωή τους.«Ο τρόπος ζωής των νεαρών ατόμων στην Ελλάδα, ο οποίος επηρεάζεται ολοένα περισσότερο από τον δυτικοευρωπαϊκό τρόπο ζωής μέσω παραγόντων όπως η τεχνολογία και τα ταξίδια, έχει επίδραση στην ψυχολογική κατάστασή τους». Παράλληλα τονίζεται ότι τα τελευταία χρόνια τα διαζύγια αυξήθηκαν, ενώ είναι πολύ πιο συχνό το φαινόμενο της μονογονεϊκής οικογένειας- παράγοντες που φαίνεται ότι επιδρούν αμφότεροι στην εμφάνιση αυτοκτονικών τάσεων στους εφήβους. Τι σημαίνουν όμως αυτές οι απόπειρες αυτοκτονίας σε τόσο τρυφερές ηλικίες; Πραγματική επιθυμία του παιδιού είναι να αφαιρέσει τη ζωή του ή περισσότερο μια κραυγή αγωνίας που έχει στόχο να τραβήξει την προσοχή του περιγύρου του και κυρίως της οικογένειας; Είναι χαρακτηριστικό ότι μόνο ένα μικρό ποσοστό αποπειρών αυτοκτονίας καταλήγει τελικώς σε θάνατο- για κάθε αυτοκτονία στους εφήβους εκτιμάται ότι αντιστοιχούν 31 μη θανατηφόρες απόπειρες. Η κυρία Κοκκέβη απαντά ότι«περισσότερο αυτού του είδους η συμπεριφορά αποτελεί ένα μέσο για να ελκύσει ο έφηβος την προσοχή. Ωστόσο πρέπει να γνωρίζουμε ότι περισσότεροι από τους μισούς εφήβους που τελικώς αυτοκτονούν έχουν στο ιστορικό τους προηγούμενες αποτυχημένες προσπάθειες. Επομένως πρέπει όλοι να λάβουν πολύ σοβαρά υπόψη τέτοιου είδους συμπεριφορές αφού αποτελούν σημαντικό δείκτη κινδύνου».



Πίνακας: Herni Matisse


Το εκπαιδευτικό σύστημα «πνίγει» τους εφήβους

Τα καταθλιπτικά συμπτώματα πληθαίνουν και τα ποσοστά απόπειρας αυτοκτονίας διπλασιάστηκαν τα τελευταία 20 χρόνια μεταξύ παιδιών που ξυπνούν και κοιμούνται κάθε μέρα στον ρυθμό του ρομπότ με μοναδικό στόχο την εισαγωγή στο πανεπιστήμιο και μόνιμη ηχώ στ΄ αφτιά τους: «Πρέπει να τα καταφέρεις!»


ΘΕΟΔΩΡΑ ΤΣΩΛΗ Κυριακή 7 Μαρτίου 2010


Για το καλό του, ξυπνά κάθε πρωί από τα χαράματα ώστε να προλάβει να είναι στην ώρα του στο σχολείο. Είναι πτώμα αφού έχει κοιμηθεί ελάχιστα το προηγούμενο βράδυ προκειμένου να διαβάσει στο πλαίσιο της προετοιμασίας του για τις εξετάσεις εισαγωγής στο πανεπιστήμιο. Για το καλό του, αφού τελειώσει το μάθημα στο σχολείο, έχει άλλα τρία ιδιαίτερα μαθήματα ως τη νύχτα. Για το καλό του, οι καθηγητές τού λένε ότι πρέπει πάση θυσία να βρει μια θέση στον... ήλιο της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης. Την ίδια «καραμέλα» πιπιλίζουν κάθε ημέρα και οι γονείς του υπενθυμίζοντάς του ότι, αν δεν καταφέρει να επιτύχει, τόσα χρήματα και τόσος κόπος θα πάνε χαμένα. Για να συμπληρώσουν ότι παίζει μεγάλο ρόλο και το«τι θα πει η κοινωνία, αρχίζοντας από τη γειτόνισσα που ο γιος της τα κατάφερε και μπήκε στη Νομική»(η γειτόνισσα βέβαια δεν αναφέρει ότι ο γιος της έχει ακόμη το πτυχίο Νομικής σε μια κορνίζα αναξιοποίητο). Είναι 17 ετών, σε μια ηλικία που η ζωή του ανοίγεται μπροστά του, και όμως εκείνος δεν βρίσκει ενδιαφέρον στο να ονειρευτεί το μέλλον του. Νιώθει θλίψη, νιώθει κούραση, νιώθει συνεχώς στενοχώρια. Εμφανίζει καταθλιπτικά συμπτώματα προτού καν ενηλικιωθεί. Και μπορεί η κατάθλιψη να αποτελεί συνήθως έννοια αλληλένδετη με την τόσο ιδιαίτερη φάση της ζωής που ονομάζεται εφηβεία, ωστόσο αυτό δεν σημαίνει ότι δεν πρέπει να της δίνουμε τη δέουσα σημασία. Διότι κάποιες φορές η κακοκεφιά των εφήβων που περνά στα... ψιλά για τους πολυάσχολους γονείς των σύγχρονων καιρών μας μπορεί να φθάσει ως και σε απόπειρα αυτοκτονίας.


Γκρίζα μπουμπούκια...


Αυτό το καρέ αποτελεί ένα άκρως ρεαλιστικό κάδρο της ζωής ουκ ολίγων εφήβων στη χώρα μας. Ενα κάδρο στο οποίο κυριαρχεί το γκρίζο, όπως αποτυπώνουν δύο νέες ξεχωριστές μελέτες του Πανεπιστημίου Αθηνών τις οποίες παρουσιάζει σήμερα «Το Βήμα». Σύμφωνα με την πρώτη μελέτη, ένας στους τέσσερις εφήβους που συμμετείχαν παρουσίαζε συμπτώματα κατάθλιψης, τα οποία μπορεί να είναι εν δυνάμει επικίνδυνα για το μέλλον του. Η δεύτερη πάλι μελέτη δείχνει ότι οι απόπειρες αυτοκτονίας στους εφήβους έχουν διπλασιαστεί μέσα σε μία εικοσαετία. Πίεση, στρες, στείρο εκπαιδευτικό σύστημα, ελπίδες (πολλές φορές φρούδες) για σπουδές και επαγγελματική αποκατάσταση, γονείς στα πρόθυρα νευρικής και οικονομικής κρίσης, περίγυρος πάντα έτοιμος να κριτικάρει. Μια θηλιά γύρω από τον λαιμό παιδιών που στο άνθος της ηλικίας τους αισθάνονται να... μαραίνονται. Δεν θα μπορούσαν να ταιριάζουν περισσότερο οι στίχοι τουΓιάννη Μηλιώκα:«Για το καλό μου, για το καλό μου, ώσπου δεν άντεξε στο τέλος το μυαλό μου». Ποσοστό των εφήβων που φθάνει το 26,2% παρουσιάζει καταθλιπτική συμπτωματολογία, όπως έδειξε μελέτη η οποία δημοσιεύθηκε στον δικτυακό τόπο του επιστημονικού εντύπου «Community Μental Ηealth Journal» στις 7 Φεβρουαρίου με επικεφαλής την επίκουρη καθηγήτρια Παιδοψυχιατρικής του Πανεπιστημίου Αθηνών κυρίαΕλένη Λαζαράτου(συμμετείχαν επίσης οι κκ.Δ. Δικαίος,Δ. Αναγνωστόπουλος και ο ομότιμος πλέον καθηγητής κ.Κ.Σολδάτος). Οπως εξηγεί στο «Βήμα» η κυρία Λαζαράτου, η μελέτη διεξήχθη σε 713 μαθητές (396 κορίτσια και 317 αγόρια) ηλικίας 15 ως 18 ετών που φοιτούσαν σε τρία Λύκεια της Αθήνας (δύο Γενικά Λύκεια και ένα Τεχνικό) με βάση ειδική επιστημονική κλίμακα καταγραφής της κατάθλιψης. Τα καταθλιπτικά συμπτώματα αποτελούν διαταραχή του συναισθήματος και εκφράζονται μεταξύ άλλων με λύπη, κακοκεφιά, μειωμένη όρεξη, μειωμένο ύπνο, δυσκολία στη συγκέντρωση και συνεχή κούραση.


Κορίτσι, μέτρια μαθήτρια


Τα αποτελέσματα που εξήχθησαν μάλλον προκαλούν... κατάθλιψη αφού κατεγράφη υψηλή συχνότητα καταθλιπτικής συμπτωματολογίας τόσο στα παιδιά Γενικού Λυκείου όσο και σε εκείνα του Τεχνικού. Συγκεκριμένα, συμπτώματα κατάθλιψης παρουσίασαν το 33,7% των κοριτσιών και το 16,1% των αγοριών που μελετήθηκαν. Ποιο ήταν όμως το «προφίλ» του εφήβου με καταθλιπτικά συμπτώματα, σύμφωνα με τη μελέτη; Οπως προέκυψε, η εικόνα του είναι συνήθως εκείνη ενός κοριτσιού που δεν έχει πολύ καλές επιδόσεις στα μαθήματα. Οι ερευνητές σημειώνουν βέβαια ότι, με δεδομένη την εύθραυστη περίοδο της εφηβείας που πολλές φορές συνδέεται με εμφάνιση καταθλιπτικών συμπτωμάτων, δεν μπορούμε να πούμε πως όλοι αυτοί οι έφηβοι αντιμετωπίζουν σοβαρό παθολογικό πρόβλημα. Δεν μπορούμε όμως παράλληλα να παραβλέψουμε το γεγονός ότι μελέτες έχουν δείξει πως η καταθλιπτική συμπτωματολογία στην εφηβεία συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης διαγνωσμένης κατάθλιψης, άλλων μορφών ψυχοπαθολογίας και κίνδυνο αυτοκτονίας αργότερα στη ζωή, όπως τονίζει η κυρία Λαζαράτου. «Ετσι πρέπει να δοθεί ιδιαίτερη σημασία στον ευάλωτο ψυχικό κόσμο των εφήβων»αναφέρει χαρακτηριστικά η ερευνήτρια


Εφηβεία μετά τα... 18!


Για ποιον λόγο οι έφηβοι τα βλέπουν λοιπόν όλα... μαύρα; Η κυρία Λαζαράτου εξηγεί ότι ιδιαιτέρως στο Λύκειο τα παιδιά πιέζονται πάρα πολύ για να έχουν καλές επιδόσεις στο σχολείο και να καταλάβουν μια θέση τελικώς στην ανώτατη εκπαίδευση, πολύ περισσότερο από τους συνομηλίκους τους σε άλλες χώρες. «Οι έλληνες έφηβοι ουσιαστικώς δεν ζουν καν την εφηβεία τους λόγω υποχρεώσεων και υπερφορτωμένου καθημερινού προγράμματος. Ζουν ως έφηβοι μετά τα 18 χρόνια τους, όταν έχουν πλέον καταφέρει να μπουν σε κάποια σχολή και χαλα ρώνουν.Η πίεση για την επιτυχία στο πανεπιστήμιο τους οδηγεί στο να μη βιώνουν όλα τα φυσιολογικά στάδια που πρέπει να περάσει ένας έφηβος και αυτό, όπως είναι επόμενο, έχει σημαντικό κόστος στην ψυχολογική τους κατάσταση». Στη μελέτη σημειώνεται ότι«στην Ελλάδα υπάρχει ισχυρή παράδοση σύμφωνα με την οποία υπερεκτιμώνται οι σπουδές στο πανεπιστήμιο. Ετσι οι οικογένειες πιέζουν τα παιδιά τους κατά τη διάρκεια των χρόνων φοίτησης στο Λύκειο ώστε να επιτύχουν στις εισαγωγικές εξετάσεις για την τριτοβάθμια εκπαίδευση. Παράλληλα με τα σχολικά μαθήματα τα παιδιά κάνουν συνήθως και ιδιαίτερα μαθήματα τα οποία πληρώνει η οικογένεια.Αυτό το επιπλέον οικονομικό “φορτίο” συμβάλλει σε ακόμη μεγαλύτερη πίεση για επιτυχία η οποία αντικατοπτρίζεται στις προσδοκίες της οικογένειας και της κοινωνίας».Οι συγγραφείς της μελέτης επισημαίνουν μάλιστα ότι οι αλλαγές στο σύστημα εισαγωγής στο πανεπιστήμιο που εισήχθησαν στη χώρα μας τα τελευταία χρόνια«οδήγησαν σε ακόμη μεγαλύτερες δυσκολίες αντί να βελτιώσουν τα πράγματα».Σε όλη αυτή την πίεση συμβάλλει και το γεγονός ότι πολλές φορές οι επιθυμίες των γονέων για ενασχόληση του παιδιού τους με ένα συγκεκριμένο επάγγελμα... παιδεύουσι (ακόμη περισσότερο) τα τέκνα.


Γ' Λυκείου: λυγίζουν τ΄ αγόρια!

Η Γ΄ Λυκείου είναι η χρονιά που διαταράσσει και την ψυχική ισορροπία των αγοριών, αφού κάθονται στην «ηλεκτρική καρέκλα» που θα κρίνει το μέλλον τους... Μάλιστα στην επίμαχη τρίτη τάξη του Λυκείου, στον προθάλαμο του πανεπιστημίου, όπου οι έφηβοι είναι ακόμη πιο αγχωμένοι, τα αγόρια είναι εκείνα που «λυγίζουν» περισσότερο, σύμφωνα με τη μελέτη. Αν και «παραδοσιακώς», όπως είναι γνωστό, τα κορίτσια έχουν σε υψηλότερα ποσοστά συμπτώματα κατάθλιψης, το φαινόμενο αυτό ισχύει σε μεγαλύτερο βαθμό στις δύο πρώτες τάξεις του Λυκείου ενώ υποχωρεί στη χρονιά-«ηλεκτρική καρέκλα» που ονομάζεται τρίτη Λυκείου. Αντιθέτως, σε αυτή τη δύσκολη χρονιά αυξάνονται τα ποσοστά αγοριών με καταθλιπτική συμπτωματολογία. Για ποιον λόγο συμβαίνει αυτό; Μια πιθανή εξήγηση την οποία δίνει η κυρία Λαζαράτου είναι ότι«τα αγόρια πιέζονται περισσότερο να επιτύχουν στο πανεπιστήμιο, με δεδομένο μάλιστα ότι συνήθως αποφασίζουν την τελευταία στιγμή να διαβάσουν συστηματικά.Στα κορίτσια οι έλληνες γονείς τείνουν να συγχωρούν πιο εύκολα την αποτυχία αφού συχνά θεωρούν ότι μπορεί να έχουν και άλλες διεξόδους στη ζωή τους για αποκατάσταση. Βέβαια αυτή η τάση αλλάζει όσο περνούν τα χρόνια». Το βασικό μήνυμα πρέπει ουσιαστικώς να αποσταλεί, σύμφωνα με την καθηγήτρια, αρχικώς στους ιθύνοντες που έχουν δημιουργήσει ένα εκπαιδευτικό σύστημα το οποίο... καταθλίβει τα παιδιά.«Το ίδιο το σύστημα είναι η κύρια αιτία για τη “δυσφορία” των εφήβων αλλά και οι γονείς οι οποίοι τους πιέζουν για σχολική και ακαδημαϊκή επιτυχία, έχοντας βέβαια και εκείνοι καταπιεστεί από το σύστημα».


Ενώπιος ενωπίω με τον θάνατο


Η πρέσα του εκπαιδευτικού συστήματος είναι ένας από τους παράγοντες που μπορούν να συνθλίψουν σε τέτοιο βαθμό τη συναισθηματική κατάσταση των εφήβων οδηγώντας τους ακόμη και στα πρόθυρα του θανάτου με τη μορφή μιας απόπειρας αυτοκτονίας! Αυτό δείχνει η διαχρονική μελέτη του Ερευνητικού Πανεπιστημιακού Ινστιτούτου Ψυχικής Υγιεινής (ΕΠΙΨΥ)- καλύπτει 23 ολόκληρα χρόνια- επικεφαλής της οποίας ήταν η ψυχολόγος, αναπληρώτρια καθηγήτρια Ψυχιατρικής του Πανεπιστημίου Αθηνών κυρίαΑννα Κοκκέβη (συμμετείχαν επίσης οι κυρίες Βασιλική Ρότσικα, λέκτωρ Ψυχιατρικής του Πανεπιστημίου Αθηνών,Αγγελική Αραπάκη,από το ΕΠΙΨΥ, καθώς και ο κ.Κλάιβ Ρίτσαρντσοναπό το Πάντειο Πανεπιστήμιο). Οι ερευνητές συνέλεξαν στοιχεία από πέντε έρευνες που διεξήχθησαν από το 1984 ως το 2007 και περιελάμβαναν πανελλήνιο αντιπροσωπευτικό δείγμα μαθητικού πληθυσμού εφηβικής ηλικίας. Συγκεκριμένα σε καθεμιά εκ των ερευνών συμμετείχαν 8.000-10.000 έφηβοι ηλικίας 14-18 ετών οι οποίοι απαντούσαν σε ειδικό ερωτηματολόγιο σχετικά με το αν έχουν αποπειραθεί να αυτοκτονήσουν. Αυτό που προέκυψε ήταν άκρως ανησυχητικό: σύμφωνα με τα στοιχεία, οι απόπειρες αυτοκτονίας εμφάνισαν σχεδόν διπλασιασμό στη συχνότητά τους- από 7% το 1984 σε 13,4% το 2007. Μάλιστα από τη μελέτη σκιαγραφήθηκε το προφίλ του εφήβου που επιχειρεί να θέσει τέλος στη ζωή του: είναι συνήθως κορίτσι, ζει σε μονογονεϊκή οικογένεια με χαμηλό επίπεδο μόρφωσης του πατέρα και μένει σε μια μεγάλη πόλη. Αξιοσημείωτο ήταν το γεγονός ότι τα αγόρια αρχίζουν να κλείνουν την ψαλίδα που τα χωρίζει από τα κορίτσια, όπως έδειξαν και τα συγκεκριμένα ευρήματα: στα αγόρια που βρίσκονται στην εφηβεία κατεγράφη τετραπλασιασμός στις απόπειρες αυτοκτονίας μέσα στο διάστημα των 23 ετών ενώ την ίδια στιγμή στα κορίτσια υπήρξε διπλασιασμός. Σύμφωνα με τη μελέτη, η αύξηση των αποπειρών αυτοκτονίας που παρατηρείται τα τελευταία χρόνια στα αγόρια μπορεί να αποδοθεί κυρίως στην πίεση που δέχονται στο σχολείο ώστε να έχουν καλές επιδόσεις και να κερδίσουν μια θέση στο πανεπιστήμιο .Οπως επισημαίνει στο «Βήμα» η κυρία Κοκκέβη, δεν πρέπει να ξεχνούμε επίσης ότι συμπεριφορές όπως μια απόπειρα αυτοκτονίας είναι αλληλένδετες με άλλες «συμπεριφορές κινδύνου» όπως η χρήση ναρκωτικών.«Δεδομένου ότι η χρήση ναρκωτικών αυξήθηκε τα τελευταία χρόνια στους εφήβους και δη στα αγόρια,πολλοί τη συνδέουν με την αύξηση που παρατηρήθηκε και στις απόπειρες αυτοκτονίας».


Καλύτερη η πρόληψη


Το κυριότερο συμπέρασμα που προκύπτει από τα ευρήματα, όπως υπογραμμίζει η καθηγήτρια, είναι ότι πρέπει να δοθεί σημασία στην πρόληψη των ψυχοκοινωνικών προβλημάτων στην εφηβεία, που αποτελεί μια πολύ ευαίσθητη περίοδο της ζωής του ατόμου.«Στην εφηβεία παρουσιάζουν έξαρση πολλά προβλήματα όπως οι απόπειρες αυτοκτονίας, η σχολική βία, η ριψοκίνδυνη συμπεριφορά που οδηγεί σε σοβαρά ατυχήματα, καθώς και άλλες επικίνδυνες συμπεριφορές που συνδέονται τόσο με την ψυχολογική κατάσταση του εφήβου όσο και με περιβαλλοντικούς παράγοντες. Στη σύγχρονη οικογένεια και οι δύο γονείς δουλεύουν πολλές ώρες,βλέπουν λίγο τα παιδιά τους και δεν ασχολούνται όσο χρειάζεται μαζί τους.Υπάρχει μια συναισθηματική απώλεια για τα παιδιά από την απουσία των γονέων,ενώ παράλληλα το εκπαιδευτικό σύστημα δεν βοηθά την κατάσταση,δίνοντας έμφαση στη μάθηση χωρίς να προσεγγίζει το παιδί από πλευράς ψυχολογικών αναγκών». Μάλλον πρέπει να λάβουμε σοβαρά υπόψη αυτές τις επισημάνσεις, αν μάλιστα αναλογιστούμε ότι στις ευρωπαϊκές χώρες-μέλη του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (ΠΟΥ) οι αυτοκτονίες αποτελούν τη δεύτερη αιτία θανάτου ανθρώπων 15-35 ετών μετά τα τροχαία δυστυχήματα. Οι υπεύθυνοι του ΠΟΥ σημειώνουν μάλιστα ότι«οι προβλέψεις δείχνουν πως θα υπάρξει δραματική αύξηση στην αυτοκτονική συμπεριφορά τις επόμενες δεκαετίες αν δεν εφαρμοστούν αποτελεσματικά μέτρα πρόληψης». Ολα αυτά που στους εφήβους «πασάρονται» ως διαβατήριο επιτυχίας μπορούν, όπως όλα δείχνουν, να αποτελέσουν ένα διαβατήριο προς τη δυστυχία και ενίοτε ένα διαβατήριο για το τελευταίο ταξίδι της ζωής τους προτού καν γνωρίσουν τι θα πει ζωή. Προς γνώση και συμμόρφωση εκείνων που διαμορφώνουν τη ζωή των παιδιών (υποτίθεται) για το καλό τους...
Πίνακας :William Blake

Η "επάνω" και η "κάτω" θέση στην σχέση του ζευγαριού.



Το ζευγάρι 3

Όλες οι σχέσεις είναι σχέσεις ισχύος, είναι σχέσεις δύναμης, λέει ο Michel Grozier1. Για τον ίδιο λόγο και το ζευγάρι είναι μια σχέση δύναμης όπου, από την πρώτη στιγμή , αυτή η δύναμη εμφανίζεται σαν βασικός παράγοντας διαμόρφωσις του. Συνήθως όταν μιλάμε για ισχύ, σκεπτόμασταν ότι ο άνδρας είναι αυτός, τον οποίο θεωρούμε ότι κατέχει την μεγαλύτερη ισχύ μέσα στο ζευγάρι, λόγω του φύλου του και της κοινωνικής του θέσης, αλλά τα πράγματα δεν είναι ακριβώς έτσι. Το ζευγάρι, είναι ένας χώρος και χρόνος αναζήτησης της αγάπης, της ηρεμίας, της κατανόησης και της επικοινωνίας, αλλά όλες αυτές οι ιδιότητες δεν είναι ιδιότητες αυτονόητες και αυτό-εκπληρούμενες. Δεν θα εμφανιστούν έτσι απλά, επειδή έχουμε πει σε κάποιον ότι τον αγαπάμε και το έχει πει και ο ίδιος. Το ζευγάρι καθώς και ο γάμος αποτελούν ένα καινούργιο χώρο και χρόνο όπου το άτομο καλείται να αντιπαρατεθεί απέναντι στο σύντροφό του και να πάρει θέση σε όλα θέματα που αφορούν την σχέση. Είναι ο χώρος και ο χρόνος όπου η λειτουργικότητα, η δημιουργικότητα και η πράξη του κάθε μέλους του, θα καθορίσουν την μορφή, και την βιωσιμότητα του.

Αυτό που παρατηρείται συνήθως στο ζευγάρι είναι ότι υπάρχουν δύο διαφορετικές θέσεις τις οποίες καταλαμβάνουν συνήθως τα μέλη του. Η "επάνω" και η "κάτω" θέση. Είναι όπως λέει ο Augoustus Y Napier2, σαν να υπάρχει μια τραμπάλα όπου τα μέλη του ζευγαριού τραμπαλίζονται και πότε ανεβαίνει ο ένας επάνω και πότε ο άλλος. Πότε ο ένας παίρνει την "επάνω" θέση και ο άλλος την "κάτω". Πότε ο ένας είναι ο δυνατός και πότε ο άλλος. Στις περισσότερες περιπτώσεις συμβαίνει,
ο ένας κατέχει πάντα την "επάνω" θέση και ο άλλος την "κάτω". Αυτό το "πάνω", "κάτω" εκφράζει την ισχύ του καθε μέλους μέσα στην σχέση. Αυτή η κατάσταση,  εκφράζει μια φυσιολογική δυναμική της σχέσης και βοηθάει τόσο στην επιβίωσης της, όσο και στην εξέλιξη και ανάπτυξη των μελων της. Βέβαια σε περιπτώσεις όπου οι συγκρούσεις οδηγούν στο χωρισμό, φυσιολογικά  η σχέση παύει να εξελίσσεται, αλλά αυτό δεν παει να πει ότι δεν έξελίσσονται τα μέλη της. Συνήθως αυτό που περιμένουμε είναι  μια κατάσταση ισορροπίας όπου η τραμπάλα θα σταματήσει τα "πάνω" "κάτω" και  θα μείνει σε μια οριζόντια θέση. Η οριζόντια θέση είναι η ισορροπία του ζευγαριού.

.Βασικά όπως είπα όλοι έχουμε ανάγκη από τρυφερότητα, από προστασία, από ασφάλεια, όπως έχουμε και ανάγκη για αυτονομία και ανε ξαρτησία μέσα στην σχέση. Η ισορροπία ανάμεσα στην ανάγκη ασφάλειας και προστασίας και στην ανάγκη για ανεξαρτησία και αυτονομία αποτελούν βασικούς παράγοντες για την ίδια την ζωή. Δηλαδή, τρόπος  με τον οποίον αντιμετωπίζουμε αυτές τις ανάγκες μέσα στο ζευγάρι και στο γάμο επηρεάζουν αποφασιστικά την ζωή μας εκτός από του χώρου και του χρόνου της σχέσης. Για να εκπληρωθούν όμως αυτές οι ανάγκες χρειάζεται να βρισκόμαστε σε μια σχέση ισότιμη. Έτσι το ζευγάρι αποτελεί ακόμα μια δοκιμασία για το κάθε μέλος, το οποίο καλείται να επιδείξει μια υπεύθυνη συμπεριφορά απέναντι στον εαυτόν του, αλλά και στον άλλον της σχέσης. Το οποίο καλείται να συμβάλει στην καινούργια κατασκευή της σχέσης, η οποία είναι μια συνκατασκευή και αποτελεί τον καινούργιο χώρο και χρόνο της προσωπικής ανάπτυξης του καθένα και συγχρόνως της σχέσης.

Στο ζευγάρι, όπως και στο γάμο μπορούμε να βιώνουμε την δύναμη αλλά και την αδυναμία. Μπορούμε να αισθανθούμε την δύναμη να παρέχουμε υποστήριξη στον άλλον, όπως μπορούμε να αισθανθούμε αδύναμοι και να ζητάμε την υποστήριξη του. Αυτά τα συναισθήματα και οι αισθήσεις που έχουμε για τον εαυτό μας, είναι φυσιολογικά και αποτελούν διαδικασίες ωρίμανσης τόσο της σχέσης όσο και του εαυτού μας. 

Στο βαθμό όμως που το ζευγάρι έρχεται να παγιώσει αυτές τις σχέσεις του "πάνω", "κάτω", δηλαδή του δυνατού και του αδύνατου χωρίς την δυνατότητα της εναλλαγής και της ισσοροπίας, τότε περιορίζεται η δυνατότητα ανάπτυξης των μελών του, καθώς και της ίδιας της σχέσης. Ο φόβος, η ανασφάλεια, η έλλειψη εμπιστοσύνης προς τον άλλον, μπορούν να δημιουργήσουν σχέσεις όπου η δύναμη και η αδυναμία γίνονται παράγοντες ανελευθερίας των μελών της μέσα σε αυτήν.

 Για αυτό το λόγο το ζευγάρι, όπως και ο γάμος αποτελούν ένα καινούργιο πεδίο συνειδητοποίησης, ένα καινούργιο πεδίο δημιουργικής λειτουργικότητας, καθώς και ένα πεδίο αλλαγής του εαυτό μας, μέσα από τον άλλον, όπως και αλλαγής του άλλου μέσα από εμάς.



1Γάλλος κοινωνιολόγος
2Αμερικάνος Ψυχολόγος - Ψυχοθεραπευτής
πίνακας: Georgia O Keeffe

Σάββατο, 6 Μαρτίου 2010




Η εκλογή συντρόφου
Το ζευγάρι 2




Από την εποχή των παγετώνων μέχρι σήμερα ο άνθρωπος έψαχνε το ταίρι του. 'Έψαχνε αυτόν, ή αυτή, έψαχνε τον “άλλο” με το οποίο θα δημιουργούσε το ζευγάρι στα πλαίσια του οποίου θα αναπτυσσόταν ο ίδιος καθώς και οι απόγονοι του.

Το ζευγάρι λοιπόν είναι ένας καινούργιος οροθετημένος χρόνος και χώρος μετά από την οικογένεια καταγωγής, όπου ο καθένας προσπαθεί να δημιουργήσει τις συνθήκες τις οποίες θεωρεί κατάλληλες για να συνεχίσει μέσα σε αυτά τα πλαίσια την ψυχοκοινωνική του ανάπτυξη. Η διαφορά έγκειται στο ότι, στην οικογένεια καταγωγής αυτές τις συνθήκες τις καθόριζαν οι άλλοι, οι γονείς, ενώ στο ζευγάρι πρέπει να τις κανονίσει ο ίδιος. Και αυτός ο καθορισμός ξεκινάει από την εκλογή του συντρόφου.

Ο “άλλος” είναι η κινητήριος δύναμη της ύπαρξής μας. Από τον πρώτο “άλλο” που ήταν η μητέρα μέχρι το σύντροφο που διαλέγουμε, ο “άλλος” έρχεται να λειτουργήσει με τον ίδιο τρόπο, δηλαδή να γίνει ο καθρέφτης της ανάπτυξής μας καθώς και εμείς ο καθρέφτης της δικής του ανάπτυξή. Το ζευγάρι λοιπόν έρχεται να συνεχίσει κάτι που έχουμε ζήσει στην οικογένεια καταγωγής μας και μερικές φορές η εκλογή του μελλοντικού συντρόφου μπορεί να στηρίζεται σε χαρακτηριστικά τα οποία τα έχουμε γνωρίσει, έχουμε ζήσει μέσα σε αυτή.

Έτσι λοιπόν από την πρώτη στιγμή το ζευγάρι απαιτεί από το άτομο την ικανότητα εκλογής του “άλλου”, του συντρόφου. Η εκλογή του συντρόφου, σύμφωνα με τις έρευνες οι οποίες έχουν γίνει, αποδεικνύουν ότι ψάχνουμε να βρούμε κάποιον ο οποίος μας μοιάζει. Ψάχνουμε κάποιον ο οποίος θα έχει τα ίδια ενδιαφέροντα με εμάς, αλλά και τα ίδια χαρακτηριστικά προσωπικότητας τα οποία έχουμε, ή φανταζόμαστε ότι έχουμε. Εκτός αυτού και πάντα σύμφωνα πάλι με επιστημόνικές έρευνες αποδεικνύεται ότι, οι άνδρες διαλέγουν γυναίκες οι οποίες είναι περισσότερο εντυπωσιακές όσο αναφορά την εμφάνιση, ενώ οι γυναίκες διαλέγουν εκείνους τους άντρες οι οποίοι, θεωρούν ότι μπορούν να προσφέρουν μια μεγαλύτερη οικονομική ασφάλεια.

Οι έρευνες λοιπόν δείχνουν ότι, σε γενικές γραμμές οι άνθρωποι σήμερα δεν άλλαξαν πολύ από την εποχή του ανθρώπου του Νεάντερταλ όσον αφορά την εκλογή συντρόφου.!!!

Πίνακας: Robert Labort

Παρασκευή, 5 Μαρτίου 2010



“Σεξουαλικότητα και Λίμπιντο”
Σεξουαλικότητα 10


Ο όρος “Σεξουαλικότητα” είναι μια λέξη η οποία στην αρχή χρησιμοποιήθηκε από τους επιστήμονες αλλά σιγά, σιγά πήρε την θέση της στο καθημερινό λεξιλόγιο. Βασικά χωρίς αυτό τον όρο σήμερα δεν θα μπορούσαμε να καταλάβουμε πολλά γεγονότα του παρελθόντος.
Την ανακάλυψη του όρου “ Σεξουαλικότητα” την οφείλουμε στον πατέρα της Ψυχανάλυσης. τον Ζίγκμουντ Φρόιντ. Βέβαια την σημασία και το περιεχόμενο της λέξης δεν ήταν εύκολο να την ορίσει από την αρχή και χρειάστηκε αρκετά χρόνια για να καθορίσει και να ξεκαθαρίσει το τι σήμαινε ο όρος “Σεξουαλικότητα”. Στην αρχή παίρνοντάς σαν οδηγό την σεξουαλική πράξη, ο Φρόιντ, όρισε σαν "Σεξουαλικότητα" την προσπάθεια του ατόμου να νιώσει ικανοποίηση με την βοήθεια του σώματος και ειδικότερα δια μέσω των γενετικών οργάνων του αντίθετου φύλου. Η “Σεξουαλικότητα” λοιπόν περιελάμβανε όλα αυτά τα οποία εμπεριείχαν την επιθυμία της ολοκλήρωσης της ερωτικής πράξης. Αλλά ορίζοντας την γενετήσια πράξη σαν το περιεχόμενο της σεξουαλικότητας, ο Φρόιντ κατάλαβε ότι άφηνε έξω από τον ορισμό της λέξης ένα σωρό πράξεις και καταστάσεις, όπως ο αυνανισμός, το φιλί τα χάδια, κ.λ.π. Πράξεις οι οποίες υπήρχαν και μπορούσαν να σταθούν χωρίς να έχουν την σεξουαλική πράξη σαν βασικό τους στόχο. Επίσης ο Φρόιντ κατάλαβε ότι δεν μπορεί να είναι ικανοποιητικός ένας μόνο όρος, ο οποίος εκφράζεται μέσα από την καθημερινότητα και ο οποίος προσπαθεί να περιλάβει τις αντιθέσεις των φύλων, μαζί με την σεξουαλική ικανοποίηση από την γενετήσια λειτουργία, καθώς και μια σειρά άλλων πράξεων και καταστάσεων των οποίων το περιεχόμενο μπορούσε να είναι κρυφό.. Ενας μόνον όρος ο οποίος έπρεπε επίσης να συμπεριλάβει όλες αυτές τις διαφορετικές συμπεριφορές της σεξουαλικότητας, καθώς και να ψάξει μέσα σε αυτή και τις κυρίαρχες αιτίες των ψυχολογικών δυσλειτουργιών, όπως είναι οι νευρώσεις και οι ψυχώσεις. Ακόμα κατάλαβε ο Φρόιντ, ότι η "Σεξουαλικότητα" παίρνει μέρος στη γέννηση αυτού του ίδιου του πνεύματος του πολιτισμού, δηλαδή της τέχνης καθώς και της κοινωνικής ζωής.

Το 1905 στο βιβλίο του “Τρία δοκίμια για την σεξουαλικότητα” παρουσιάζει ένα καινούργιο όρο την “Λίμπιντο” δηλαδή έναν όρο που
σε ένα πρώτο επίπεδο προσπαθεί να συμπεριλάβει στην έννοιά του, το σεξουαλικό ένστικτο, την γέννηση του, καθώς και τις διάφορες φάσεις και μορφές τις οποίες μπορεί να πάρει.

Σε ένα δεύτερο επίπεδο στον όρο“Λίμπιντο”περιλαμβάνει τον τρόπο που γίνεται η διαμόρφωση της εκλογής του ερωτικού αντικειμένου, μιλώντας για το Οιδιπόδειο σύμπλεγμα.

Σε ένα τρίτο επίπεδο ο όρος “Λίμπιντο”περιλαμβάνει την διαμόρφωση χαρακτήρων σύμφωνα με την θεωρεία της σεξουαλικότητας, όπως το στοματικό τύπο, τον πρωκτικό, τον φαλλικό καθώς και παρατηρούμενες σεξουαλικές αποκλίσεις αυτών των τύπων.

Σε ένα τέταρτο επίπεδο πρότεινε το συμβολικό επίπεδο της σεξουαλικότητας.

Δηλαδή ο Φρόιντ είναι ο πρώτος ο οποίος παρουσίασε τα γεγονότα της ανθρώπινης σεξουαλικότητας καθώς και τα πρώτα φαντάσματα και το ρόλο που παίζουν στην στην γενική συναισθηματική ζωή του ανθρώπου. Έτσι ο Φρόιντ έδωσε μια διάσταση στην έννοια της σεξουαλικότητας η οποία περιελάμβανε όλα τα φαινόμενα για τα οποία χρησιμοποιούμε την λέξη "Έρωτας". “

Αυτή η επέκταση του όρου της "Σεξουαλικότητας" έχει μια διπλή φύση.
Κατ' αρχάς η σεξουαλικότητα έχει αποδεσμευτεί από την σχέση της με τα γενετήσια όργανα, και η λειτουργία της είχε να κάνει με μια υποσχόμενη ηδονή, όχι μόνο για το σώμα, αλλά για ολόκληρη την ύπαρξη του ατόμου.
Και σε ένα δεύτερο πλάνο περιελάμβανε όλες τις εκδηλώσεις εκείνες οι οποίες αποτελούν την έκφραση της αγάπης προς τον άλλον.
Ο Βίλχελμ Ράιχ, ο οποίος ήταν ένας από τους πρώτους μαθητές και συνεργάτες του Φρόιντ, απέδωσε μια άλλη σημαντική διάσταση στην λειτουργία της “Σεξουαλικότητας”, αυτή της απελευθέρωσης τους οργανισμού από την ένταση. Δηλαδή για τον Βίλχελμ Ράιχ η “Σεξουαλικότητα¨λειτουργεί σαν μια απελευθερωτική ενέργεια η οποία πηγάζει από τον οργασμό, και η οποία παράγει μια γενική χαλάρωση στον οργανισμό, καθιστώντας την ένα απελευθερωτικό παράγοντα, στο βαθμό που ο σεξουαλικός ερεθισμός του ατόμου, στην περίπτωση που δεν ικανοποιήται, μπορεί να έχει δυσάρεστα αποτελέσματα για την ψυχοσωματική λειτουργία του οργανισμού όπως ένταση, άγχος, αναδίπλωση, και όπως χαρακτηριστικά έλεγε ο Ράιχ την “θωράκιση” του εαυτού απέναντι στον άλλον και στο κόσμο.
φωτο: Ιρακινό ψηφιδωτό

Δευτέρα, 1 Μαρτίου 2010





Παιδική σεξουαλική κακοποίηση 5
Σεξουαλικότητα 9

Εργασία της
Πρεκατέ Βικτωρία
Εκπαιδευτικός,Mphil
Εκπαιδευόμενη ψυχολόγος
Ελληνική Εταιρία Μελέτης και Πρόληψης της Σεξουαλικής Κακοποίησης


Τα δεδομένα

Το φαινόμενο της παιδικής σεξουαλικής κακοποίησης συμβαίνει σε πολύ
μεγαλύτερη κλίμακα από όσο γνωρίζουμε όμως καλύπτεται από έντονη μυστικότητα.
Σύμφωνα με εκτιμήσεις του Βρετανικού Οργανισμού Stopitnow για την πρόληψη
της παιδικής σεξουαλικής κακοποίησης τα ¾ των παιδιών που κακοποιούνται
σεξουαλικά δε θα μιλήσουν σε κανένα κατά τη διάρκεια της παιδικής ηλικίας για
αυτήν. Aκόμη από όσα παιδιά μιλήσουν, ελάχιστα θα φθάσουν να απασχολήσουν τις
αστυνομικές αρχές, τις κοινωνικές υπηρεσίες ή τους επαγγελματίες υγείας. Παιδική
κακοποίηση υπήρχε κατά τη διάρκεια της ανθρώπινης ιστορίας, αλλά μόνο
πρόσφατα, οι άνθρωποι άρχισαν να σκέφτονται διαφορετικά γι’ αυτό το θέμα, να
δημιουργούν νομικούς ορισμούς για την κακοποίηση, να ορίζουν κυβερνητικούς
φορείς οι οποίοι έχουν τη δύναμη να απομακρύνουν παιδιά από τα σπίτια τους,
καθώς και να διεξάγουν χιλιάδες ερευνητικές μελέτες επάνω στο θέμα.
Σύμφωνα με την Τρίτη Εθνική Στατιστική για την παιδική Κακοποίηση και
Παραμέληση, που εκδόθηκε από το Υπουργείο Υγείας και Ανθρωπίνων Υπηρεσιών
των ΗΠΑ το 1996, περίπου το 1/4 από τα δηλωμένα στις Υπηρεσίες Πρόνοιας
περιστατικά παιδικής σεξουαλικής κακοποίησης, κακοποιήθηκαν από το βιολογικό
γονέα ή υποκατάστατο γονέα, ενώ το 89% των δραστών ήταν άνδρες. Επίσης στο
22% των περιστατικών ο δράστης ήταν ηλικίας κάτω των 26, γεγονός που
επισημαίνει την αναγκαιότητα για έγκαιρη αναγνώριση και παρέμβαση σε
παιδοφιλικές συμπεριφορές στην εφηβεία. Στο 59% των περιπτώσεων η αναγνώριση
της κακοποίησης έγινε από το σχολικό περιβάλλον, γεγονός που τονίζει τη σημασία
της (παντελώς απούσας στη χώρα μας) εκπαίδευσης των εκπαιδευτικών για την
ανίχνευση της παιδικής κακοποίησης. Άλλα χαρακτηριστικά ευρήματα στην ίδια
έρευνα δείχνουν ότι τα κορίτσια κακοποιούνται με συχνότητα 3 φορές υψηλότερη
από ότι τα αγόρια, ότι τα αγόρια είχαν μεγαλύτερες πιθανότητες για συναισθηματική
παραμέληση και σοβαρή σωματική βλάβη από ότι τα κορίτσια και ότι τα παιδιά έχουν
μεγαλύτερο κίνδυνο να κακοποιηθούν σεξουαλικά από τη ηλικία των 3 ετών και άνω.
Να σημειωθεί ότι οι παραπάνω αριθμοί αφορούν σε περιστατικά που έχουν
ήδη καταγραφεί στις κοινωνικές υπηρεσίες. Ο πραγματικός αριθμός των
περιστατικών σεξουαλικής κακοποίησης εκτιμάται ότι είναι πολύ μεγαλύτερος. Τα
περισσότερα παιδιά θύματα κακοποίησης και παραμέλησης δεν ανιχνεύονται από τις
κοινωνικές υπηρεσίες. Στη σεξουαλική κακοποίηση ειδικά, όπου δεν υπάρχουν
απαραίτητα σωματικές ενδείξεις, η μυστικότητα και η ντροπή εμποδίζει τα παιδιά
αλλά και τους ενήλικες που γνωρίζουν να ζητήσουν βοήθεια. Οι κρατικές στατιστικές
σε χώρες όπως στις ΗΠΑ και στη Μεγάλη Βρετανία μετρούν περιστατικά που α)είχαν
παραπεμφθεί σε υπηρεσίες κοινωνικής πρόνοιας και β) έχουν ερευνηθεί από
κοινωνικούς λειτουργούς και γ) για τις οποίες υπάρχουν επαρκείς αποδείξεις ότι
εμπίπτουν στον νομικό ορισμό της σεξουαλικής κακοποίησης. Συνεπώς οι επίσημες
στατιστικές είναι μόνο «η κορυφή του παγόβουνου». Για παράδειγμα, η μελέτη
Children in Need, που διεξήχθη το 2000 από το Υπουργείο Υγείας της Μεγάλης
Βρετανίας δείχνει ότι τουλάχιστον διπλάσιος αριθμός παιδιών έχουν ανάγκη για
παρέμβαση των κοινωνικών υπηρεσιών για παιδική κακοποίηση και παραμέληση
από ότι παρέχεται. Και αυτό σε μία χώρα όπου η παροχή κοινωνικών υπηρεσιών για
την παιδική προστασία είναι περισσότερο ανεπτυγμένη από ότι σε πολλές άλλες
Ευρωπαϊκές χώρες. Κι έτσι ενώ τα καταγεγραμμένα περιστατικά σεξουαλικής
κακοποίησης παιδιών στις ΗΠΑ είναι 1-2 στα 1000 παιδιά, οι περισσότεροι ερευνητές
διεθνώς συμφωνούν ότι 1 στις 4 γυναίκες και 1 στους 6 ή 7 άνδρες έχουν υποστεί
κάποια μορφή σεξουαλικής κακοποίησης μέχρι να ενηλικιωθούν.

Τι περιλαμβάνει η παιδική σεξουαλική κακοποίηση
Η παιδική σεξουαλική κακοποίηση περιλαμβάνει δραστηριότητες με ή χωρίς άγγιγμα.
Με άγγιγμα:
• Το άγγιγμα των γεννητικών οργάνων του παιδιού ή των απόκρυφων σημείων
του για σεξουαλική ευχαρίστηση
• Το να υποχρεώσει κανείς ένα παιδί να αγγίξει τα γεννητικά όργανα ή
απόκρυφα σημεία ενός ενηλίκου για σεξουαλική ευχαρίστηση
• Το να τοποθετεί κανείς αντικείμενα ή μέρη σώματος (π.χ. δάχτυλα, γλώσσα,
πέος) μέσα στον κόλπο, πρωκτό ή στόμα του παιδιού για σεξουαλική
ευχαρίστηση.
Χωρίς άγγιγμα:
• Το να δείχνει κανείς πορνογραφία σε ένα παιδί
• Το να εκθέτει κανείς τα γεννητικά του όργανα σε ένα παιδί επίτηδες.
• Το να φωτογραφίζει κανείς ένα παιδί σε σεξουαλικές στάσεις
• Το να ενθαρρύνει κανείς το παιδί να παρακολουθεί ή να ακούει σεξουαλικές
πράξεις
• Η ακατάλληλη παρακολούθηση του παιδιού όταν ξεντύνεται ή χρησιμοποιεί
την τουαλέτα
Τα παραπάνω δεν περιγράφουν εξαντλητικά τους τρόπους με τους οποίους
μπορεί να κακοποιηθεί ένα παιδί. Ένα σημαντικό στοιχείο που υποδεικνύει την
κακοποιητική φύση κάποιας πράξης είναι το αν ο ενήλικας διεγείρεται σεξουαλικά
κατά την πράξη αυτή ή όχι. Κακοποίηση όμως μπορεί να υπάρξει ακόμη κι αν
απουσιάζει το στοιχείο της ενήλικης διέγερσης, π.χ. όταν ένα παιδί 7 χρονών
παρακολουθεί τη σεξουαλική πράξη των γονιών του από αμέλεια των τελευταίων να
τηρήσουν διακριτικότητα.
Εκτός από τις δραστηριότητες που περιγράφονται παραπάνω, υπάρχει το
σοβαρό και ολοένα αυξανόμενο πρόβλημα της δημιουργίας και θέασης εικόνων
παιδικής πορνογραφίας. Η θέαση σεξουαλικά κακοποιητικών εικόνων παιδιών είναι
συμμετοχή στην κακοποίηση και αυτοί που βλέπουν τέτοιες εικόνες είναι πιθανόν να
κακοποιούν σεξουαλικά κάποιο παιδί. Άτομα που καταναλώνουν τέτοιο υλικό
χρειάζονται βοήθεια, ώστε η συμπεριφορά τους να μη χειροτερέψει σε κάτι πιο
σοβαρό. Η θέαση αυτών των εικόνων δεν είναι ακίνδυνη καθώς συντηρεί το κύκλωμα
της παιδικής πορνογραφίας και ενισχύει τις παιδοφιλικές τάσεις του χρήστη.

Επιπτώσεις στο παιδί

Άμεσα ανησυχητικά σημάδια ότι ένα παιδί κακοποιείται σεξουαλικά:
Ακατάλληλη σεξουαλική δραστηριότητα με παιχνίδια ή αντικείμενα
Εφιάλτες, προβλήματα ύπνου
Απόσυρση ή έντονη προσκόλληση σε κάποιον ενήλικα
Ασυνήθιστη μυστικοπάθεια
Ξαφνικές απρόσμενες αλλαγές στη διάθεση και προσωπικότητα
Παλινδρόμηση σε προγενέστερες συμπεριφορές, π.χ. ενούρηση τη νύχτα
Ανεξήγητος φόβος συγκεκριμένων τοποθεσιών ή ατόμων; δε θέλει να μένει μόνο με
ένα συγκεκριμένο άτομο
Απώλεια όρεξης και ξαφνικές αλλαγές σε διατροφικές συνήθειες
Κατοχή νέων ενήλικων λέξεων για μέρη του σώματος χωρίς εμφανή πηγή
Μιλά για ένα καινούργιο μεγαλύτερο φίλο και αδικαιολόγητα δώρα ή χρήματα
Αυτό-τραυματισμός (κόψιμο και κάψιμο) στους εφήβους
Σωματικές ενδείξεις, αδικαιολόγητη ευαισθησία, πόνος ή μώλωπες στη στοματική ή
γεννητική περιοχή, σεξουαλικώς μεταδιδόμενα νοσήματα, εγκυμοσύνη
Φυγή από το σπίτι
Όπως αναφέρει μια μητέρα:
«Η συμπεριφορά του παιδιού μου άλλαξε. Έκλαιγε δυνατά και κρεμιόταν επάνω μου
όποτε την άφηνα με τη μπείμπι σίτερ που είχαμε εδώ και μερικές εβδομάδες.
Αποδείχθηκε ότι η μπέιμπι-σίτερ είχε αρχίσει να την κακοποιεί και της είπε ότι δε θα
την αγαπώ αν μιλήσει. Το καημένο φοβόταν να μιλήσει. Κοιτώντας πίσω βλέπω τώρα
τα σημάδια-μακάρι να γνώριζα νωρίτερα τι έπρεπε να προσέξω».
Η βλάβη που γίνεται στο παιδί μετά τη σεξουαλική κακοποίηση είναι πολύ
σοβαρή, όχι μόνο στη συναισθηματική και σωματική τους ανάπτυξη, αλλά και στην
εμπιστοσύνη τους στους ενηλίκους, ιδιαίτερα αν ο δράστης είναι κάποιος που
αγαπούν. Όσο νωρίτερα εντοπίζεται η σεξουαλική κακοποίηση και ξεκινήσει η
θεραπευτική διαδικασία τόσο το καλύτερο για το παιδί. Μπορούμε να
προστατέψουμε τα παιδιά μας με το να είμαστε σε εγρήγορση για προειδοποιητικά
σημάδια στη συμπεριφορά ενός πιθανού δράστη.
Ανησυχητικά σημάδια στη συμπεριφορά ενήλικα ή εφήβου για σεξουαλικά
κακοποιητική συμπεριφορά σε παιδιά :
Δεν αφήνουν στα παιδιά αρκετό προσωπικό χώρο και δεν είναι διακριτικοί μαζί τους.
Επιμένουν για εκδηλώσεις σωματικής στοργής, όπως φιλιά, αγκαλιές, ή «να
παλέψουν» ακόμη κι όταν το παιδί δεν θέλει.
Δείχνουν υπερβολικό ενδιαφέρον στη σεξουαλική ανάπτυξη ενός παιδιού ή εφήβου
Επιμένουν να περάσουν χρόνο μόνοι με το παιδί χωρίς διακοπές.
Περνούν τον περισσότερο καιρό τους με παιδιά και δεν έχουν ενδιαφέρον να
περάσουν χρόνο με άτομα της ηλικίας τους.
Συχνά μπαίνουν απότομα και απροειδοποίητα μέσα στο μπάνιο όταν είναι οι έφηβοι
ή τα παιδιά εκεί και πλένονται ή κάνουν τη σωματική τους ανάγκη.
Συμπεριφέρονται σε συγκεκριμένο παιδί με διάκριση και προτίμηση, κάνοντάς το να
νιώθει «ξεχωριστό» σε σχέση με τους άλλους.
Επιτίθενται λεκτικά σε ένα παιδί.
(συνέχεια στην επόμενη ανάρτηση)



Παιδική σεξουαλική κακοποίηση 4
Σεξουαλικότητα 8


Ο δράστης και οι μέθοδοι που χρησιμοποιεί

Ο δράστης μπορεί να είναι κάποιος που γνωρίζουμε ή και αγαπάμε, καθώς οι
έρευνες δείχνουν ότι 8 στα 10 παιδιά κακοποιούνται από κάποιον που γνωρίζουν.
Μπορεί να είναι μέλη της οικογένειας, φίλοι, γείτονες, μπέιμπι-σίτερ, γιατροί,
εκπαιδευτικοί, προπονητές, ιερείς, στελέχη επιχειρήσεων, μπορεί να έχουν υψηλό
οικονομικο-κοινωνικό επίπεδο και να είναι καθ’ όλα τα άλλα ευυπόληπτα μέλη της
κοινωνίας. Μερικοί από αυτούς μπορεί να έχουν σεξουαλικές σχέσεις και με
ενήλικους και να μην έχουν αποκλειστικό –ή και κύριο- σεξουαλικό ενδιαφέρον για
παιδιά. Οι δράστες έρχονται από όλες τις τάξεις, φυλές, θρησκείες, επίπεδο
νοημοσύνης και μπορεί να είναι ομοφυλόφιλοι ή ετεροφυλόφιλοι. Οι περισσότεροι
είναι άντρες, όμως υπάρχουν και γυναίκες. Δυστυχώς πολλοί άνθρωποι πιστεύουν
ότι οι γυναίκες δεν κακοποιούν σεξουαλικά τα παιδιά και αυτό το κάνει ιδιαίτερα
δύσκολο για τα παιδιά να αποκαλύψουν μια τέτοια κακοποίηση. Οι δράστες δεν είναι
άτομα που μπορείς να ξεχωρίσεις σε ένα πλήθος.
Πολλά παιδιά κακοποιούνται από άλλα παιδιά, συνήθως μεγαλύτερά τους ή
εφήβους ή νέους ενήλικες (περίπου το 1/3 των καταγεγραμμένων περιπτώσεων
κακοποίησης στη Μεγάλη Βρετανία και ¼ στον Καναδά και τις ΗΠΑ). Αν το
πρόβλημα δεν εντοπιστεί και αντιμετωπισθεί με θεραπευτική βοήθεια, το νεαρό
άτομο θα συνεχίσει να κακοποιεί παιδιά ως ενήλικας. Πρόσφατη έρευνα στον
Καναδά έδειξε ότι παραπάνω από 40% των καταδικασμένων δραστών για
σεξουαλική κακοποίηση σε παιδιά είχαν επίσης κακοποιηθεί σεξουαλικά ως παιδιά.
Τείνουν να θυματοποιούν παιδιά κοντά στην ηλικία όπου είχαν εκείνοι
θυματοποιηθεί. Κάποιοι δράστες έχουν κακοποιήσει περισσότερα από 70 παιδιά
μέχρι κάποιο από αυτά να μιλήσει.
Οι άνθρωποι που θέλουν να κακοποιήσουν παιδιά συχνά χτίζουν πρώτα μια
φιλική σχέση με το παιδί και τους ενήλικους που το προστατεύουν. Πολλοί έχουν
ταλέντο να γίνονται «φίλοι» με τα παιδιά και τους κοντινούς τους ανθρώπους. Σε
έρευνα που πραγματοποίησε ο Βρετανικός Οργανισμός KIDSCAPE βρέθηκε ότι
μεγάλος αριθμός ανδρών δραστών βρίσκουν τα θύματά τους με το να προσφέρονται
να κάνουν μπέιμπι-σιτινγκ για το παιδί (να «κρατήσουν» το παιδί όσο απουσιάζουν
οι γονείς). Συνήθως επιλέγουν μονογονεϊκές οικογένειες καθώς οι εξαντλημένες
μητέρες είναι ευγνώμονες να τις βοηθήσει κάποιος με το παιδί. Άλλοι αναζητούν
θέσεις εργασίας που τους φέρουν σε επαφή με παιδιά, όπως π.χ. παιδικούς
σταθμούς, σχολεία, αθλητικούς συλλόγους.. Κάποιοι άλλοι βρίσκουν σημεία όπου
μπορούν να γνωρίσουν παιδιά χωρίς να φαίνονται επικίνδυνοι ξένοι, π.χ. εμπορικά
κέντρα, πάρκα, κολυμβητήρια ή περιτριγυρίζουν σχολεία.
Η παιδική σεξουαλική κακοποίηση σπάνια είναι ένα απομονωμένο γεγονός, εκτός
από την σπάνια περίπτωση της απαγωγής. Τις περισσότερες φορές οι δράστες
χτίζουν μια σχέση με το παιδί- μια σχέση βλαβερή, που συχνά κάνει το παιδί να
νιώθει υπεύθυνο και ανίκανο να αποκαλύψει τι συμβαίνει. Η μυστικότητα είναι η βάση
τους και τα παιδιά είναι παγιδευμένα πριν ακόμη συνειδητοποιήσουν τι συμβαίνει.
Αρχικά οι δράστες εμφανίζονται ευγενικοί, έμπιστοι, ότι νοιάζονται και θέλουν να
βοηθήσουν. Συμπεριφέρονται με προσποιητή καλοσύνη που ξεγελά τους γονείς και
τα παιδιά. Μπορεί να χρησιμοποιούν απειλές και βία ώστε να εξαναγκάσουν τα
παιδιά να κάνουν αυτό που θέλουν. Μπορεί να αναζητούν εργασία που τους φέρνει
σε επαφή με παιδιά, π.χ. σε βρεφονηπιακούς σταθμούς, σχολεία, πάρκα, αθλητικούς
χώρους, παιδότοπους, κολυμβητήρια κλπ. ή να συχνάζουν σε αυτούς τους χώρους
με σκοπό να γνωρίσουν παιδιά. Μπορεί να προσφέρουν στα παιδιά ένα συνδυασμό
από δώρα, χάρες, παιχνίδια, εξόδους, χρήματα και απειλές για να τα εγκλωβίσουν.
Μπορεί να τους προσφέρουν τσιγάρα, ποτό, το να μείνουν έξω μέχρι αργά, το να
παρακολουθήσουν περισσότερη τηλεόραση, γενικώς τα απαγορευμένα πράγματα.
Μπορεί να τα απειλήσουν με βία ή απόσυρση της αγάπης τους αν δεν κάνουν τα
παιδιά αυτό που θέλουν. Οι περισσότεροι προσπαθούν να μάθουν όσο γίνεται
περισσότερα για το παιδί και να απομακρύνουν το παιδί από τους γονείς του. Όσο
πιο δύσκολο το κάνουμε να εισχωρήσουν μεταξύ των παιδιών και των
προστατευτικών γονέων τους τόσο πιο ασφαλή θα είναι τα παιδιά.

Γιατί οι δράστες κακοποιούν παιδιά

Πώς γίνεται κάποιοι φαινομενικά ευγενικοί και αξιοσέβαστοι άνθρωποι να
κακοποιούν παιδιά? Μερικοί γνωρίζουν ότι αυτό που κάνουν προκαλεί μεγάλη ζημιά.
Άλλοι εξαπατούν τον εαυτό τους να πιστέψει ότι απλώς θέλουν να «αγαπήσουν» τα
παιδιά. Αυτοί οι δράστες βλέπουν εικόνες άλλων δραστών στην τηλεόραση και δεν
αναγνωρίζουν σε αυτούς τον εαυτό τους. Νιώθουν εντάξει γιατί εξαπατούν τον εαυτό
τους να πιστέψει ότι η κακοποίηση δεν κάνει κακό στο παιδί, ή ακόμη ότι μπορεί να
του κάνει και καλό! Κάποιες φορές η πραγματικότητα γίνεται στιγμιαία συνειδητή και
τότε καταθλίβονται. Προσπαθούν να διώξουν την ενοχή κατηγορώντας τους άλλους
και συνήθως το παιδί. Κάποιοι, αλλά όχι όλοι έχουν οι ίδιοι κακοποιηθεί, ενώ κάποιοι
έρχονται από βίαια ή δυστυχή οικογενειακά περιβάλλοντα. Αν η κακοποίηση
παραμείνει μυστικό, συνεχίζεται. Αν όμως μιλήσουν σε κάποιον μπορεί να ξεκινήσει η
θεραπευτική διαδικασία και να υπάρξει θετική αλλαγή, ώστε να γίνουν ασφαλέστεροι
πολίτες. Τα θεραπευτικά προγράμματα που είναι διαθέσιμα σε χώρες όπως ΗΠΑ και
Καναδά βοηθούν τους δράστες να κατανοήσουν και να ελέγξουν τη συμπεριφορά
τους, μειώνοντας έτσι τον κίνδυνο για τα παιδιά.
(συνέχεια στην επόμενη ανάρτηση)



Παιδική σεξουαλική κακοποίηση 3
Σεξουαλικότητα 7
Πώς ο δράστης σωπαίνει το παιδί

Οι δράστες μπορεί να προσφέρουν μία ποικιλία από δώρα, χάρες και απειλές για το
τι θα συμβεί αν το παιδί αρνηθεί ή αποκαλύψει σε κάποιον. Έτσι το παιδί μπορεί να
φοβηθεί ότι θα υποστεί βία ή ότι η οικογένεια θα διασπαστεί ή ότι ο πατέρας θα πάει
στη φυλακή. Επίσης πολύ μικρά παιδιά ή παιδιά με νοητική καθυστέρηση μπορεί να
μην έχουν τις λέξεις ή τους τρόπους επικοινωνίας για να πουν στους ανθρώπους τι
συμβαίνει.
Οι δράστες είναι ειδικοί στο να χρησιμοποιούν δικαιολογίες και παραποιήσεις για να
κρατούν τα παιδιά μπερδεμένα και σιωπηρά, όπως όταν:
Ο δράστης λέει «Σου άρεσε», το παιδί σκέφτεται «Μερικές φορές νιώθω ωραία, ίσως
έχει δίκιο»
Ο δράστης λέει «Θα σκότωνε τη μητέρα σου αν το μάθαινε», το παιδί σκέφτεται
«Πράγματι..»
Ο δράστης λέει «Σου μαθαίνω τι κάνουν οι μεγάλοι. Κι εσύ είσαι τόσο μεγάλος..», το
παιδί σκέφτεται « Πρέπει να είναι σωστό αφού το κάνουν οι μεγάλοι..»
Ο δράστης λέει «Είσαι τόσο όμορφη που δεν μπορώ να αντισταθώ», το παιδί
σκέφτεται « Πρέπει να φταίω εγώ..»
Ο δράστης λέει «Εσύ ήθελες να παίξουμε αυτό το παιχνίδι», το παιδί σκέφτεται
«Εγώ φταίω ..»
Ο δράστης λέει «Πήρες γλυκά/χρήματα», το παιδί σκέφτεται «Δεν έπρεπε να τα είχα
πάρει-τώρα δε μπορώ να το πω σε κανέναν ..»
Ο δράστης λέει « Θα βρεις το μπελά σου άμα μιλήσεις. Θα σε πάρουν από το
σπίτι», το παιδί σκέφτεται «Δεν θέλω να με πάρουν δε θα πω τίποτα σε κανέναν»
Ο δράστης λέει « Θα μπορούσες να πεις όχι», το παιδί σκέφτεται «Γιατί δεν το ΄πα?
Είμαι κακός και χαζός»

Πώς οι δράστες επιλέγουν τα θύματά τους

Χρειάζεται να γνωρίζουμε όσα το δυνατόν περισσότερα για τους ανθρώπους
στους οποίους αφήνουμε τα παιδιά μας και να έχουμε ελέγξει την καταλληλότητά
τους αρκετά. Θα πρέπει επίσης να γνωρίζουμε ότι τα παιδιά μπορεί να κινδυνεύουν
από έναν άνθρωπο που αγαπάμε. Οι δράστες μπορεί να ψάχνουν για παιδιά που
είναι πολύ μικρά για να μιλήσουν, με περιέργεια και φιλικά, ζητούν προσοχή, δεν
έχουν αυτοπεποίθηση και αυτοεκτίμηση, είναι δυστυχισμένα, νιώθουν μοναξιά, είναι
ευάλωτα λόγω προβλημάτων στο σπίτι και στο σχολείο ή έχουν ειδικές ανάγκες και
δυσκολεύονται να επικοινωνήσουν. Όπως αναφέρει ένας δράστης «Ψάχνω για
παιδιά που φαίνονται μοναχικά, λυπημένα ή έχουν ανάγκη προσοχής. Μετά παίρνω
το χρόνο μου για να κερδίσω την εμπιστοσύνη τους και να γίνω φίλος μαζί τους. Με
τον καιρό θα κάνουν ό,τι τους ζητήσω».
Όταν ο δράστης είναι μέλος της οικογένειας
Αν ο δράστης είναι μέλος της οικογένειας, ή ακόμα και γονέας, είναι ιδιαίτερα
οδυνηρό για το παιδί και ακόμη πιο δύσκολο να πει όχι. Μία μητέρα αναφέρει:
«Νόμιζα ότι ο Τόνυ ήταν η απάντηση στα όνειρά μου. Ένας υπέροχος άντρας που
λάτρευε τα παιδιά μου. Πάντα έπαιρνε τα το γιο μου έξω μόνο για να κάνουν ΄αντρικά
πράγματα΄ όπως έλεγε. Όταν ο γιος μου είπε ότι ο Τόνυ τον κακοποιούσε δε
μπορούσα να το πιστέψω».
Προκαλεί μεγάλη αναστάτωση να υποψιαστούμε ότι κάποιος που γνωρίζουμε
κακοποιεί σεξουαλικά ένα παιδί, ιδιαίτερα αν αυτό το άτομο είναι μέλος της
οικογένειας ή φίλος μας. Είναι πολύ πιο εύκολο να αποβάλλουμε τέτοιες ιδέες και να
πούμε ότι είναι απλώς φαντασία μας. Πράγματα που συνήθως λένε στον εαυτό τους
άνθρωποι από το περιβάλλον του παιδιού για να αρνηθούν τι συμβαίνει:
«Ήταν ο τέλειος πατέρας, ασχολούνταν με τα παιδιά, έπαιζε μαζί τους, και τα
πρόσεχε όταν ήταν άρρωστα»
«Νόμιζα ότι απλώς έπαιζαν σα παιδιά. Δε μπορεί ένα 14χρονο παιδί να κακοποιήσει
ένα μικρότερο»
«Ο αδερφός μου δε θα το έκανε ποτέ αυτό σε ένα παιδί. Έχει γυναίκα και παιδιά»
«Ο φίλος μου έχει μακροχρόνια σχέση με μια γυναίκα. Πώς γίνεται να ενδιαφέρεται
σεξουαλικά για μικρά αγόρια?»
«Μα ήταν η μητέρα τους. Πώς γινόταν να τα κακοποιήσει?»
«Μου είπε ότι το είχε ξανακάνει στο παρελθόν αλλά ότι είχε αλλάξει. Δε θα το
ξαναέκανε αφού είχε αλλάξει. Εξάλλου θα το καταλάβαινα»
Όμως είναι σημαντικό να μιλήσουμε για την κατάσταση με κάποιον παρά να
αψηφήσουμε την ανησυχία μας και να ανακαλύψουμε αργότερα ότι είχαμε δίκιο να
ανησυχούμε. Αν συμβαίνει κάτι τέτοιο, ας θυμόμαστε ότι δεν είμαστε μόνοι. Χιλιάδες
κάθε χρόνο ανακαλύπτουν ότι κάποιος στην οικογένειά τους ή κύκλο των φίλων τους
έχει κακοποιήσει παιδί. Θα πρέπει να αναζητήσουμε βοήθεια από ειδικό
επαγγελματία.
(συνέχεια στην επόμενη ανάρτηση)



Παιδική σεξουαλική κακοποίηση 2
Σεξουαλικότητα 6

Πώς μπορούμε να προστατέψουμε τα παιδιά

Υπάρχουν πράγματα που μπορούμε να κάνουμε για να προστατέψουμε τα
παιδιά μας. Οι δράστες βασίζονται στη μυστικότητα. Προσπαθούν να σωπάσουν τα
παιδιά αλλά και εμάς, υπολογίζοντας ότι δε θα μιλήσουμε αν έχουμε αμφιβολίες. Το
πρώτο βήμα είναι να αναπτύξουμε μια ανοιχτή σχέση εμπιστοσύνης με τα παιδιά
μας. Να ακούμε τους φόβους τους και τις ανησυχίες τους και να τους λέμε να μη
φοβηθούν να μας πουν το ο,τιδήποτε. Είναι σημαντικό να μιλάμε μαζί τους για το σεξ
και να χρησιμοποιούμε άνετα τις λέξεις που χρειάζονται.
Δείξτε τους ότι έχουν το δικαίωμα να λένε όχι
Διδάξτε τους ότι είναι ΟΚ να λένε όχι, για παράδειγμα όταν δε θέλουν να παίξουν, να
τα γαργαλήσουν, να τα αγκαλιάσουν ή να τα φιλήσουν. Βοηθήστε τα να καταλάβουν
ποια συμπεριφορά είναι ανεπίτρεπτη κι ότι θα πρέπει πάντα να μας πουν αν
κάποιος τους φέρθηκε με τρόπο που να τα ανησυχεί, ακόμη κι αν τους ήταν αδύνατο
να πουν όχι εκείνη τη στιγμή.
Να θέσετε και να σεβαστείτε τα όρια στην οικογένεια
Βεβαιώστε ότι όλα τα μέλη της οικογένειας έχουν δικαίωμα στον ιδιωτικό χώρο όταν
ντύνονται, πλένονται, κοιμούνται ή έχουν άλλες προσωπικές δραστηριότητες. Ακόμη
και τα μικρά παιδιά πρέπει να τα ακούμε και να τα σεβόμαστε.
Πάρτε λογικά μέτρα για την επιλογή του ατόμου που θα φροντίσει τα παιδιά σας
Προσέξτε με ποιόν αφήνετε τα παιδιά σας Ανακαλύψτε όσα περισσότερα μπορείτε
για τους /τις μπέιμπι-σίτερ και μην αφήνετε τα παιδιά σας με κανένα που έχετε
επιφυλάξεις. Αν το παιδί είναι δυσαρεστημένο με αυτόν που το προσέχει, μιλήστε με
το παιδί για αυτό το θέμα. Μιλήστε και πάρτε συστάσεις από άλλους γονείς για το
συγκεκριμένο άτομο. Μιλήστε με άλλους γονείς αν αφήσετε το παιδί σας σε παιδικό
σταθμό, ομάδα παιχνιδιού ή άλλη ομάδα δραστηριοτήτων. Βεβαιωθείτε ότι έχουν
άδεια και ότι έχουν συμφωνήσει να ελέγχονται από την αστυνομία. Επισκεφτείτε
απροειδοποίητα για να δείτε αν τα παιδιά είναι ικανοποιημένα. Εμπιστευτείτε το
ένστικτό σας μην αφήσετε τα παιδιά αν δεν είστε ευχαριστημένοι. Προσέξτε αν τα
παιδιά δε θέλουν να μείνουν με κάποιον. Μερικές φορές λένε πράγματα όπως «Δε
θέλω να φύγεις σήμερα» κι αυτό που εννοούν είναι «Δε θέλω να μείνω με αυτόν τον
άνθρωπο». Όπως λέει ενθαρρυντικά μια μητέρα «Το νηπιαγωγείο της κόρης μου
ήταν εξαιρετικό. Έχουν πάντα ανοιχτές τις πόρτες κι οι γονείς είναι ευπρόσδεκτοι. Το
προσωπικό έχει ελεγχθεί από την αστυνομία και είναι όλοι επαρκώς εκπαιδευμένοι
στη φροντίδα παιδιών. Η κορούλα μου χαίρεται πολύ εκεί -μερικές φορές δε θέλει να
γυρίσει σπίτι!»

Τι πρέπει να διδάξουμε στα παιδιά

Ότι κανείς, ακόμη και κάποιος που αγαπούν, δε θα πρέπει να τους ζητήσει να
κρατήσουν μυστικό για φιλιά, αγγίγματα, αγκαλιές.
Δεν είναι ποτέ φταίξιμο του παιδιού αν κάποιος τα κακοποιήσει.
Ότι δε θα θυμώσετε αν σας πουν, ακόμη κι αν εκείνα νομίζουν ότι έκαναν κάτι λάθος
ή αν αυτό περιλαμβάνει κάποιον γνωστό ή άτομο της οικογένειας.
Αν κάποιος τα αγγίξει με τρόπο που τα φοβίζει ή τα μπερδεύει πρέπει να το πουν. Τα
συναισθήματα φόβου και σύγχυσης μπορεί να έρθουν για κάποιο άτομο και πριν
ακόμη τα αγγίξουν.
«Μιλούσα πάντα με τα παιδιά μου για το να μη κρατούν ποτέ μυστικά για το άγγιγμα
και να μου πουν αμέσως οτιδήποτε κι αν συμβεί. Επίσης τους είπα ότι πάντα θα τα
αγαπώ, ό,τι κι αν τους λένε οι άλλοι».
Συγκεκριμένες οδηγίες προστασίας
Όταν βγαίνουν έξω μόνα:
Να φροντίζουν να είναι σε παρέες και να μη τριγυρίζουν μοναχά τους.
Να περπατούν από και προς το σχολείο με ένα φίλο ή σε παρέες.
Να έχουν το νου τους αν βρίσκονται σε εμπορικό κέντρο ή χώρο διασκέδασης και
κάποιος τους προσφέρει χρήματα ή τους ζητήσει να του κάνουν κάποια χάρη. Να μη
το κάνουν -μπορεί να είναι παγίδα!
Να πάνε κοντά σε ανθρώπους ακόμη και να χτυπήσουν την πόρτα σπιτιού, αν
νομίζουν ότι τους ακολουθούν .
Να μη μιλούν σε αγνώστους ή σε άτομα που γνωρίζουν για μικρό χρονικό διάστημα.
Τα παιδιά πολύ γρήγορα εξαιρούν ανθρώπους από την κατηγορία των αγνώστων
Να φωνάξουν και να τρέξουν γρήγορα αν κάποιος προσπαθήσει να τα βάλει μέσα σε
αυτοκίνητο ή να τα παρασύρει σε απόμερο σημείο. Κάντε εξάσκηση σε αυτό μαζί
τους.
Να προσέχουν τις δημόσιες τουαλέτες και να πηγαίνουν μαζί με ένα φίλο αν είναι
δυνατόν. Να βγουν γρήγορα έξω αν κάποιος τα πλησιάσει.
Αν δεν έχουν κινητό τηλέφωνο να έχουν πάντα τηλεκάρτα και διδάξτε τα να κάνουν
τηλεφωνήματα αντίστροφης χρέωσης. Να έχουν επίσης μαζί τους πάντα κάρτα
συγκοινωνίας.
Όπως λέει μια μητέρα "Ένας άντρας πλησίασε τον έφηβο γιο μου και του έλεγε ότι
έχεσε το σκύλο του σε ένα γειτονικό πάρκο. Του ζήτησε να έρθει μαζί του να τον
βοηθήσει. Ευτυχώς ο γιος μου του αρνήθηκε. Αργότερα μάθαμε ότι ο άντρας αυτός
κακοποίησε ένα άλλο αγόρι στο πάρκο με τον ίδιο τρόπο. Αν δεν είχαμε
προειδοποιήσει το γιο μας θα μπορούσε να ήταν αυτός.»
Όταν ταξιδεύουν:
Να ταξιδεύουν σε άμαξα του τρένου ή του μετρό όπου υπάρχουν και άλλα άτομα.
Να έχουν πάντα μαζί τους αρκετά χρήματα για την επιστροφή τους και να μη τα
ξοδεύουν σε τίποτα άλλο.
Να γνωρίζουν τι να κάνουν αν χάσουν το τρένο ή το λεωφορείο. Πώς θα έρθουν
σπίτι? Πού θα τηλεφωνήσουν?
Να γνωρίζουν ασφαλή μέρη στις καθημερινές τους διαδρομές που μπορούν αν
καταφύγουν αν τα ακολουθήσουν.
Αν κάποιος τα ακολουθεί σε δημόσιο σταθμό να μη φύγουν αλλά να ειδοποιήσουν
αμέσως κάποιον φύλακα ή να καλέσουν την αστυνομία. Γενικά όταν τα ακολουθούν
να μείνουν σε δημόσιο χώρο με άλλους και να μη το εγκαταλείψουν αν δε ζητήσουν
βοήθεια. Να έχουν το νου τους γύρω τους αν κάποιος τα ακολουθεί, όταν φορούν
γουόκμαν είναι δύσκολο να αντιληφθούν τι γίνεται γύρω τους.
Ποτέ να μη πλησιάζουν αυτοκίνητο για να δώσουν οδηγίες σε κάποιον, να
προσποιούνται ότι δεν ακούν.
Να κάνουν φασαρία αν κάποιος προσπαθεί να τα παρασύρει σε απόμερο σημείο.
Επειδή τα παιδιά και οι έφηβοι ντρέπονται συνήθως να τραβήξουν την προσοχή του
κόσμου, πρέπει να τα βοηθήσουμε να εφαρμόσουν στρατηγικές για τέτοιες
καταστάσεις πριν αυτές συμβούν. Αλλιώς σε μια κρίσιμη στιγμή μπορεί να
παγώσουν και να μη μπορούν να σκεφτούν.
(συνέχεια στην επόμενη ανάρτηση)




Παιδική σεξουαλική κακοποίηση 1
Σεξουαλικότητα 5

Πώς μπορούμε να ανιχνεύσουμε τη θυματοποίηση των παιδιών μας από
παιδόφιλους δράστες
Οι απότομες ή δραστικές θετικές ή αρνητικές αλλαγές μπορεί να σημαίνουν ότι κάτι
τρέχει. Οι απότομες θετικές αλλαγές μπορεί να είναι ένας τρόπος για το παιδί που
κακοποιείται να ξανακερδίσει δύναμη ή να ευχαριστήσει τους άλλους.
Προσοχή στη υπερβολική ντροπαλότητα. Οι δράστες βλέπουν τα ντροπαλά παιδιά
ως πιθανά θύματα. Η ντροπαλότητα μπορεί επίσης να είναι ένας δείκτης ότι το παιδί
έχει κακοποιηθεί.
Προσοχή στα παιδιά που απομονώνονται. Τα παιδιά που δεν κάνουν παρέα με άλλα
παιδιά σε δραστηριότητες ή παιχνίδι ή που κλείνονται στον εαυτό τους (φαίνονται
μόνα σε ένα πλήθος) είναι εύκολοι στόχοι. Οι δράστες τα ξεχωρίζουν και
εκμεταλλεύονται το γεγονός ότι δεν έχουν σχέσεις με κανέναν.
Προσέξτε αν το παιδί δε μοιράζεται ή μοιράζεται δύσκολα τι συμβαίνει στη ζωή του.
Για τα παιδιά που έχουν θυματοποιηθεί το να αποκαλύψουν την κακοποίηση μπορεί
να οδηγήσει σε αρνητικές συνέπειες.
Προσοχή αν το παιδί το πειράζουν άλλα παιδιά. Τα άλλα παιδιά μπορεί να γνωρίζουν
την κακοποίηση ή τουλάχιστον να υποψιάζονται κάτι. Παιδιά που πειράζονται
συστηματικά από άλλα παιδιά και δεν συνδέονται με άλλα παιδιά αποτελούν στόχο
για τους δράστες.
Προσοχή αν το παιδί περνά υπερβολικό χρόνο μόνο του με κάποιον ενήλικα που δεν
είναι γονέας ή κηδεμόνας.
Προσοχή αν ένα παιδί μιλά συνεχώς για κάποιον ενήλικα ή μεγαλύτερο. Αυτό δείχνει
ότι το άτομο έχει γίνει πολύ σημαντικό στη ζωή του παιδιού. Οι δράστες οδηγούν τα
παιδιά να εξαρτώνται από αυτούς ώστε να καλύπτουν τις ανάγκες τους.
Προσέξτε αν το παιδί δε θέλει να συμμετέχει σε εκδρομές, γυμναστική, παιχνίδι,
ομαδικές δραστηριότητες κλπ. με άλλα παιδιά.
Προσέξτε αν το παιδί δε θέλει να πάει σε δημόσια τουαλέτα, σε μέρη που πρέπει να
αλλάξει ρούχα μπροστά σε άλλους (πισίνα, να μείνει τη νύχατ στο σπίτι κάποιου
φίλου κλπ.) Μία πιθανή ένδειξη ότι το παιδί μπορεί να έχει κακοποιηθεί. Μπορεί να
θέλει να μείνει μόνο του ή έτσι δείχνουν ντροπή και αμηχανία για το σώμα του.
Συνήθως τα μικρά παιδιά δεν έχουν ντροπή για το σώμα τους. Η θυματοποίηση
όμως τα οδηγεί να αποτραβηχτούν στον εαυτό τους
Προσέξτε αν το παιδί δε φαίνεται να το πειράζει να το αγγίζουν μεγαλύτεροι ή
ενήλικοι. Αρχικά οι δράστες χρησιμοποιούν αθώα αγγίγματα για να δουν αν το παιδί
δεχόταν το άγγιγμα. Μετά προχωρούν σε ακατάλληλα αγγίγματα και κατόπιν σε
σεξουαλική κακοποίηση.
Προσέξτε αν το παιδί σας περνά πολύ χρόνο με ένα μεγαλύτερο ή μικρότερο παιδί.
Αυτό μπορεί να σημαίνει κακοποίηση του μικρότερου παιδιού από το μεγαλύτερο.
Θυμηθείτε: δεν είναι πάντα ενήλικοι που κακοποιούν παιδιά αλλά και άλλα παιδιά ή
έφηβοι.
Προσέξτε αν το παιδί προσπαθεί να επικοινωνήσει κάτι με εσάς αλλά σταματά όταν
άλλο άτομο μπαίνει στο δωμάτιο. Το παιδί μπορεί να έχει τρομοκρατηθεί από το
άτομο που το κακοποιεί. Συνήθως τα παιδιά τα απειλούν να μη μιλήσουν.
Προσέξτε αν το παιδί διακόπτεται όταν μιλά, ή αν η συζήτηση οδηγείατι σε άλλο θέμα
από ενήλικα ή μεγαλύτερο.
Προσέξτε αν το παιδί δείχνει υπερβολικά σαγηνευτική συμπεριφορά. Τα παιδιά
δείχνουν συμπεριφορές ανάλογες ηλικίας τους. Αν το παιδί σας δείχνει υπερβολικά
σαγηνευτική συμπεριφορά, στοργή ή ακατάλληλη συμπεριφορά (π.χ. μακρύχρονα
φιλιά, άγγιγμα μερών του σώματος), σημαίνει μάλλον ότι αυτές οι συμπεριφορές
έχουν διδαχθεί.
Ακούστε το παιδί στο σπίτι και στο παιχνίδι. Η ομιλία έχει αξία. Χρησιμοποιήστε το
χρόνο του φαγητού, προ του ύπνου, του παιχνιδιού ή αφιερώστε χρόνο απλώς για
να ακούσετε. Τα παιδιά θα μιλήσουν αν τους δοθεί η ευκαιρία και αν ξέρουν ότι
κάποιος τους ακούει. Ενθαρρύνετε τη συζήτηση («Ζωγραφίσατε?», «Με ποιόν
έπαιξες?» κλπ.)
Αφήστε το παιδί να μιλήσει. Όσο πιο πολύ μιλούν τα παιδιά, ακόμη κι αν φαίνεται ότι
είναι φλυαρίες, υπάρχουν μεγάλες πιθανότητες ότι λένε πράγματα που χρειάζεται να
ακουστούν. Είναι σημαντικό να είστε μόνος με το παιδί όταν του μιλάτε για να
αποφύγετε τον πιθανό εκφοβισμό που θα προκαλεί ένας πιθανός θύτης στο δωμάτιο.
Βρείτε χρόνο να μιλήσετε στο παιδί ένας προς έναν. Τα παιδιά που μιλούν πολύ
στους άλλους είναι λιγότερο πιθανό να γίνουν θύματα γιατί οι δράστες φοβούνται ότι
θα μιλήσουν για την κακοποίηση.
Αφιερώστε χρόνο με το παιδί σας στη χρήση του Διαδικτύου (Ίντερνετ). Μη φοβάστε
αυτό που δεν ξέρετε. Αφιερώστε χρόνο με το παιδί σας και αφήστε το να σας διδάξει
το Διαδίκτυο. Έτσι θα δείτε τα θέματα και τις ιστοσελίδες που επισκέπτονται τα παιδιά
σας. Τοποθετείστε τον υπολογιστή σε ένα κοινό χώρο του σπιτιού και όχι στο
δωμάτιό του. Έτσι η χρήση του Διαδικτύου γίνεται μία κοινωνική δραστηριότητα.
Ελέγχετε τη χρήση του υπολογιστή, ιδιαίτερα όταν το παιδί είναι στο Διαδίκτυο.
Διαλέξτε μία εμπορική γραμμή σύνδεσης που μπλοκάρει ιστοσελίδες και
πληροφορίες μη κατάλληλες για παιδιά. Πείτε στο παιδί σας ότι δεν πρέπει ποτέ να
δίνει προσωπικές πληροφορίες (όνομα, διεύθυνση, ηλικία, τηλεφωνικός αριθμός),
ποτέ να μη στέλνει φωτογραφίες χωρίς την άδειά σας και να μη συμφωνεί να
συναντιέται με κανέναν που γνώρισε στο Διαδίκτυο. Αν η συζήτηση online γίνει
προσωπική ή σεξουαλική πρέπει να τη διακόψουν αμέσως. Μάθετε στα παιδιά σας
να σας ενημερώνουν αμέσως για προτάσεις να συναντήσουν κάποιον που γνώρισαν
από το Διαδίκτυο. Δεν είναι ασυνήθιστο για τα παιδιά να γνωρίζουν φίλους από το
Διαδίκτυο. Αν το παιδί σας λάβει ένα μήνυμα με υπονοούμενα ή αισχρό κάνετε ένα
αντίγραφο και ζητείστε βοήθεια από την υπηρεσία που σας παρέχει τη σύνδεση.
Συμπερασματικά αυτά δεν είναι οι μόνες ενδείξεις ή τα μόνα πράγματα που μπορείτε
να κάνετε . Έχοντας αυτές τις πληροφορίες και πρακτικές κανείς δεν εγγυάται την
ασφάλεια του παιδιού σας από τη σεξουαλική κακοποίηση, αλλά μπορεί να βοηθήσει
στην πρόληψη ή τη διακοπή της όταν συμβαίνει.

Τι κάνουμε όταν υποπτευόμαστε ότι υπάρχει κακοποίηση

Μιλήστε με το παιδί. Κρατήστε την ψυχραιμία σας και καθησυχάστε το. Ίσως δε σας
τα πουν όλα από την αρχή. Μη τα πιέσετε; αφήστε τα να πάρουν το χρόνο τους.
Ακούστε τα προσεκτικά χωρίς να βάζετε λέξεις στο στόμα τους. Προσπαθήστε να μη
δείξετε θυμό ή στεναχώρια –η υπερβολική εκδήλωση των δικών σας συναισθημάτων
θα τα αποθαρρύνει από το να ανοιχτούν περισσότερο και μπορεί να νιώσουν ενοχές.
Πείτε στο παιδί ότι είναι πολύ γενναίο που σας μίλησε και ότι είστε ευχαριστημένος/η
που σας το είπε.
Είναι μια δύσκολη στιγμή για τους γονείς και παιδιά. Δε θέλουμε να τα κάνουμε
χειρότερα και να τα φοβίσουμε, αλλά δε θέλουμε να δείξουμε ότι δε μας νοιάζει. Αφού
καθησυχάσετε το παιδί σας και βεβαιώσετε ότι είναι ασφαλές, μακριά από το θύτη,
μείνετε μόνοι και, ανάλογα με τις περιστάσεις, κάνετε τις ακόλουθες κινήσεις:



• Τηλεφωνήστε στην αστυνομία
• Τηλεφωνήστε στο Κέντρο Άμεσης Κοινωνικής Βοήθειας (197) ή σε άλλους
οργανισμούς, όπως: Χαμόγελο του Παιδιού (1056), Ιατροδικαστική Υπηρεσία
Αθηνών (210 3613340), Ιατροδικαστική Υπηρεσία Πειραιά (210 4177876),
Υπηρεσία Επιμελητών Ανηλίκων Υπουργείου Δικαιοσύνης (210 8701319),
Συνήγορος του Πολίτη (210 7289600), Συνήγορος του Πολίτη-Κύκλος για τα
δικαιώματα του Παιδιού (8001132000), ΕΠΙΨΥ (801-801-1177), Τμήμα
Ηλεκτρονικού Εγκλήματος (1890 ή ccu@ath.forthnet.gr).
Μπορεί να φοβάστε τις συνέπειες του τηλεφωνήματος αυτού. Θυμηθείτε όμως ότι
δουλειά των υπηρεσιών αυτών είναι να βοηθήσουν τα παιδιά. Οι περισσότερες
έρευνες έχουν δείξει ότι τα παιδιά ήταν εντέλει ευχαριστημένα να δεχθούν βοήθεια
από τις κοινωνικές υπηρεσίες, ακόμη κι αν φοβήθηκαν στην αρχή.
Ίσως είναι το δυσκολότερο πράγμα που χρειάστηκε να κάνετε. Αλλά θυμηθείτε ότι
χρειάστηκε πολύ κουράγιο για το παιδί να σας αποκαλύψει την κακοποίηση. Αν δε
κάνετε τίποτα, τα παιδιά μπορεί να μη νιώσουν ποτέ ξανά ασφαλή να μας
ξαναμιλήσουν.

Πηγές
Πρεκατέ Β, Γιωτάκος Ο. (2005) Οδηγός εκπαιδευτικών και γονέων για την ανίχνευση
της παιδικής κακοποίησης. Ιατρκές Εκδόσεις ΒΗΤΑ
www.doh.gov.uk/cin
www.stopitnow.org.uk
www.jimhopper.com
www.nccanch.acf.hhs.gov/pubs
www.phac-aspc.gc.ca/ncfv-cnivf/familyviolence
http://freespace.virgin.net/norris.wansdyke/index.htm
«Crossroads to freedom» Arrowhead Correctional Center, Colorado Department of
Corrections, Ιούλιος 1998
Sedlak, Broadhurst, Executive Summary of the Third National Incidence Study of
Child Abuse and Neglect, 1996, U.S. Department of Health and Human S