Τρίτη, 31 Αυγούστου 2010




Λίζα Βάρβογλη διδάκτωρ Ψυχολογίας, ψυχολόγος και ερευνήτρια στο Children's Hospital της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Χάρβαρντ.


Με ποια συμπτώματα εμφανίζεται στους ενηλίκους η κακοποίηση στη νεαρή ηλικία
Η σκηνή εκτυλίσσεται στον 10ο όροφο του Children's Hospital της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Χάρβαρντ στη Βοστόνη. Στο γραφείο μου βρίσκεται ένα επτάχρονο αγοράκι, οχυρωμένο πίσω από τον καναπέ, που φωνάζει εκτός εαυτού να μην το πλησιάσω.
Διαβάζοντας το ιστορικό του, διαπιστώνω ότι αυτός ακριβώς είναι ο λόγος που το παιδάκι βρίσκεται για εξετάσεις στα εξωτερικά ιατρεία του νοσοκομείου: επιθετική συμπεριφορά στο σπίτι και στο σχολείο, υπερβολική συναισθηματική αντίδραση σε μικροπράγματα αλλά και βιαιοπραγίες όπως να δαγκώνει ή να χτυπάει τους συμμαθητές του.

Μόλις δύο ημέρες πριν από αυτή τη συνάντηση βρισκόταν στο γραφείο μου ένα 14χρονο κορίτσι το οποίο έτρωγε και μάτωνε τα νύχια του, είχε καρφωμένα τα μάτια του στο πάτωμα και πεταγόταν πάνω κάθε φορά που ακουγόταν κάποιος θόρυβος από τον διάδρομο μια πόρτα που έκλεινε με δύναμη, τα βήματα ή ο βήχας κάποιου...
Το ιστορικό του κοριτσιού αυτού συμπεριλαμβάνει άγχος, ξεσπάσματα κλάματος, δυσκολία προσοχής και συγκέντρωσης, δυσκολία συναισθηματικής επικοινωνίας με τους γύρω του και χαμηλή σχολική απόδοση.

Ακόμη μια 40χρονη ασθενής μου που υπέφερε από μελαγχολία και αγοραφοβία δηλαδή φοβόταν υπερβολικά να βγει από το σπίτι της και να πάει μόνη της στην αγορά, σε εξωτερικές δουλειές ή σε φιλικά σπίτια μου εκμυστηρεύθηκε ότι όταν ήταν παιδί οι γονείς της την έδερναν και της μιλούσαν πολύ άσχημα, "εμπειρίες που θαρρείς και έχουν βγάλει ρίζες μέσα μου και δεν λένε να ξεριζωθούν από τη σκέψη και τη ζωή μου", όπως χαρακτηριστικά δήλωσε.
Τι κοινό έχουν αυτές οι τρεις περιπτώσεις;
Πρόκειται για άτομα τα οποία σε μικρή ηλικία υπέστησαν κακομεταχείριση, τόσο σωματική (οι γονείς τους τα έδερναν) όσο και συναισθηματική (τα έβριζαν και τους μιλούσαν άσχημα).
Συμπεριφορές σαν αυτές που περιέγραψα είναι συχνές στην κλινική πρακτική και συνήθως συνοδεύονται από ιστορικό κακής μεταχείρισης στη βρεφική και παιδική ηλικία.
Μια πολύ πρόσφατη έρευνα έρχεται να επιβεβαιώσει τις κλινικές αυτές παρατηρήσεις με χειροπιαστές αποδείξεις.

Ο δόκτωρ Martin Teicher και οι συνεργάτες του στο νοσοκομείο McLean της Βοστόνης διαπίστωσαν ότι το συναισθηματικό τραύμα στην παιδική ηλικία μπορεί να προκαλέσει παραμόρφωση σε σημαντικά τμήματα του εγκεφάλου με αποτέλεσμα συναισθηματικές διαταραχές όπως μελαγχολία ή άγχος.
Οι διαταραχές αυτές δεν είναι όμως αποκλειστικά ψυχολογικές, αλλά φαίνεται ότι έχουν φυσιολογική βάση, καθώς σχετίζονται με αλλαγές που συμβαίνουν στα νευρωνικά μονοπάτια του εγκεφάλου.

Ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή.
Ο εγκέφαλος διαμορφώνεται σε μεγάλο βαθμό από τις εμπειρίες μας, οι οποίες, καθώς επαναλαμβάνονται, χαράζουν "μονοπάτια" και συνδέσεις ανάμεσα στους νευρώνες. Οι αντίξοες εμπειρίες δημιουργούν εγγραφές στον εγκέφαλο, διαμορφώνοντάς τον με διαφορετικό τρόπο απ' ό,τι οι κανονικές εμπειρίες. Έτσι το ερέθισμα που προκαλούν τα άσχημα λόγια και οι βρισιές που προέρχονται από τους γονείς προς το παιδί τους έχουν έναν μόνιμο αντίκτυπο στη διαμόρφωση του εγκεφάλου του παιδιού τους, πολύ διαφορετικό από αυτόν που έχουν τα ωραία λόγια και η τρυφερότητα των γονιών προς το παιδί.

Ο δόκτωρ Martin Teicher δήλωσε ότι ο αντίκτυπος της λεκτικής και συναισθηματικής κακομεταχείρισης είναι μόνιμος και δύσκολα αντιστρέψιμος και δεν πρόκειται για μια εμπειρία την οποία ο άνθρωπος μπορεί εύκολα και ανώδυνα να ξεπεράσει.

Τα συμπεράσματα των ερευνητών
Ο δόκτωρ Martin Teicher και οι συνεργάτες του κατέληξαν σε αυτά τα συμπεράσματα αφού εξέτασαν εκατοντάδες εγκεφάλους από παιδιά που είχαν εισαχθεί στο νοσοκομείο λόγω σεξουαλικής, φυσικής ή συναισθηματικής κακοποίησης.
Οι εικόνες των εγκεφάλων αυτών των παιδιών συγκρίθηκαν στη συνέχεια με τις εικόνες των εγκεφάλων παιδιών που δεν είχαν υποστεί τέτοιου είδους κακομεταχείριση. Η σύγκριση των εγκεφαλικών εικόνων έδειξε ότι τα παραμελημένα ή κακοποιημένα παιδιά σαφώς υστερούσαν σε εγκεφαλική μάζα σε σχέση με τα μη κακοποιημένα παιδιά.
Έτσι βρέθηκε ότι η δεσμίδα των νεύρων που συνδέει τα δύο εγκεφαλικά ημισφαίρια και η οποία λειτουργεί ως συνδετικός κρίκος για την ανταλλαγή πληροφοριών μεταξύ τους ήταν ως και 40% μικρότερη στα παραμελημένα ή στα κακοποιημένα παιδιά.
Τι σημαίνει όμως από πρακτική άποψη μια τέτοια συρρίκνωση της εγκεφαλικής αυτής δομής;
Ένα υπανάπτυκτο μεσολόβιο, δηλαδή η δεσμίδα των νεύρων που συνδέει τα δύο εγκεφαλικά ημισφαίρια, παρακωλύει την ανταλλαγή πληροφοριών ανάμεσα στα δύο ημισφαίρια. Το αποτέλεσμα είναι ότι τα παραμελημένα και κακοποιημένα παιδιά λειτουργούν κυρίως βάσει του ενός ημισφαιρίου αντί να έχουν την ευελιξία να μετακινούνται από το ένα στο άλλο με γρήγορο ρυθμό, όπως είναι φυσιολογικό και χρήσιμο.
Η έρευνα του καθηγητή Seth Pollak πάνω στην ηλεκτρική δραστηριότητα του εγκεφάλου κακοποιημένων και μη παιδιών έδωσε παρόμοια αποτελέσματα σε σχέση με τη συναισθηματική ένταση. Ο κ. Pollak δημιούργησε ένα ανώδυνο πείραμα σαν παιχνίδι, στο οποίο ζητούσε από τα παιδιά να κοιτάξουν μια σειρά προσώπων και να βρουν τα χαρούμενα, φοβισμένα ή θυμωμένα πρόσωπα, πατώντας ένα κουμπί κάθε φορά. Κατά τη διάρκεια του πειράματος τα παιδιά φορούσαν μια κάσκα με ηλεκτρόδια ώστε να μπορεί να μετρηθεί η ηλεκτρική δραστηριότητα του εγκεφάλου. Το ζητούμενο ήταν να μετρηθεί μια έντονη αύξηση της ηλεκτρικής δραστηριότητας στον εγκέφαλο, ως αποτέλεσμα ενός συγκεκριμένου ερεθίσματος. Η ηλεκτρική δραστηριότητα του εγκεφάλου ήταν ίδια τόσο για τα κακοποιημένα όσο και για τα μη κακοποιημένα παιδιά όταν επρόκειτο για χαρούμενα ή φοβισμένα πρόσωπα. Υπήρξε όμως μια δραματική αύξηση της ηλεκτρικής δραστηριότητας του εγκεφάλου των κακοποιημένων παιδιών όταν βρέθηκαν αντιμέτωπα με τις εικόνες των θυμωμένων προσώπων.

Οι επιπτώσεις του θυμού
Η ηλεκτρική αντίδραση του εγκεφάλου τους στο ερέθισμα του θυμωμένου προσώπου ήταν πολύ έντονη και μακράς διάρκειας. Ο λόγος γι' αυτή την έντονη αλλαγή είναι, σύμφωνα με τον καθηγητή Pollak, ότι ο θυμός των γονιών είναι ένα πολύ έντονο στοιχείο, ότι κάτι πρόκειται να συμβεί στο οικογενειακό περιβάλλον, και η επιβίωση του παιδιού ουσιαστικά εξαρτάται από τη γρήγορη και άμεση ικανότητά του να αναγνωρίσει το σήμα του θυμού και τις επερχόμενες αλλαγές. Αυτή η εγρήγορση προς τον θυμό γίνεται μια αυτόματη συναισθηματική αντίδραση για το άτομο, που ως ενήλικος τείνει να ερμηνεύει ακόμη και ουδέτερα ή ασαφή ερεθίσματα ως απειλητικά, πράγμα το οποίο εμποδίζει τη σύναψη υγιών σχέσεων με άλλους ενηλίκους.

Πώς ερμηνεύονται όμως από φυσιολογική άποψη αυτά τα ευρήματα;
Το κάθε εγκεφαλικό ημισφαίριο έχει μια σειρά εξειδικευμένων λειτουργιών, με το αριστερό ημισφαίριο να ελέγχει τη λογική σκέψη και τη γλώσσα, ενώ το δεξί έχει τον έλεγχο της δημιουργικότητας και της συναισθηματικής σκέψης. Όταν δεν υπάρχει άνετη ροή από το ένα ημισφαίριο στο άλλο παρά εμμονή στις λειτουργίες του ενός, τότε μπορεί να προκύψουν διάφορα προβλήματα. Για παράδειγμα, ενήλικοι που είχαν υποστεί κακομεταχείριση στην παιδική τους ηλικία χρησιμοποιούν το αριστερό τους ημισφαίριο στην καθημερινή τους ζωή όταν δεν έχουν δυσκολίες. Όταν όμως οι τραυματικές σκέψεις ξαναβγούν στην επιφάνεια ή κάποιο γεγονός που συναισθηματικά τους θυμίζει την κακομεταχείριση της παιδικής τους ηλικίας έρθει στο προσκήνιο, τότε τα ίδια αυτά άτομα καταφεύγουν στο δεξί τους ημισφαίριο, με αποτέλεσμα να γίνονται υπερβολικά συναισθηματικά και να άγονται και να φέρονται από πάθη και συγκινήσεις χωρίς να τιθασεύει αυτή την ένταση το χαλινάρι της λογικής.

ΕΡΕΥΝΕΣ

Κακομεταχείριση και ιδιοφυΐα

Μεμονωμένοι ερευνητές έκαναν μια τολμηρή σύνδεση ανάμεσα στην κακομεταχείριση κατά τη διάρκεια της παιδικής ηλικίας και στην ιδιοφυΐα, βασισμένοι στα παραδείγματα από τη ζωή του Μπετόβεν και του D. Η. Lawrence.
Ο Μπετόβεν είχε δύσκολη παιδική ηλικία καθώς ο πατέρας του τον κακομεταχειριζόταν, τον τραβούσε από το κρεβάτι και τον υποχρέωνε να κάνει εξάσκηση στο πιάνο μέσα στη νύχτα, χτυπώντας τον όποτε έκανε λάθος.
Ο Lawrence είχε μια πολύ άσχημη σχέση με τον αλκοολικό πατέρα του. Σύγχρονοι καλλιτέχνες έχουν επίσης ομολογήσει επεισόδια κακομεταχείρισής τους όταν ήταν παιδιά, όπως η τραγουδίστρια Sinead Ο' Connor , η οποία εκμυστηρεύθηκε πως όταν ήταν μικρή την κλείδωναν γυμνή για μέρες σε ένα παγωμένο δωμάτιο και τη χτυπούσαν.
Η σύγχρονη ψυχιατρική άποψη υποστηρίζει ότι δεν υπάρχει αιτιακή σχέση ανάμεσα στις ψυχικές ασθένειες ή στην κακομεταχείριση και στην ιδιοφυΐα.
Τελικά φαίνεται να ισχύει το αντίθετο, δηλαδή ότι η κακομεταχείριση οδηγεί σε μαθησιακά προβλήματα και χαμηλή σχολική απόδοση.
Πηγή: εφημερίδα "ΤΟ ΒΗΜΑ"
πίνακας: Mark Ryden

Πέμπτη, 26 Αυγούστου 2010



Πέθανε ο Νίκος


Ο Νίκος πέθανε στα είκοσι εννιά του τον βρήκαν πεταμένο σε μια γωνιά της Αιόλου σούρουπο της Κυριακής αλλά κανείς δεν ήξερε ποιος ήταν. Ο Πατέρας του τον έψαχνε την δευτέρα. Δεν ήθελε να βάλει κακό στο μυαλό του και είχε και την γυναίκα του που έπρεπε να την στηρίξει. “Θα γυρίσει έλεγε, δεν μπορεί θα γυρίσει Το είχε ξανακάνει αυτό”. Έτσι ήταν ο Νίκος έφευγε και χανόταν για δύο μέρες και μετά ξανά εμφανιζόταν. Αυτό το έκανε όταν έκανε χρήση, όμως τώρα είχε κόψει. Είχε κάνει την αποτοξίνωση του και εδώ και ενάμιση χρόνο κρατιόταν μακριά από την πρέζα.
Ο Νίκος πέθανε, γύρω του άνθρωποι αδέσποτοι δεν τον πλησιάζουν, μυρίζονται τον θάνατο και σέρνουν τα εξαθλιωμένα τους κορμιά μακριά του. Κουκουλώνουν τα μάτια με τα τρύπια χέρια τους, μάτια δίχως νόημα , δίχως κατεύθυνση, δίχως πυθμένα. Στο πυθμένα του πεζοδρομίου το σώμα του Νίκου ασάλευτο δεν περιμένει τίποτα. Ο πατέρας του μόνο τον περιμένει και έχει και την άρρωστη γυναίκα του να στηρίξει .
Θα γυρίσει, δεν μπορεί, θα γυρίσει. Και οι ώρες κυλάνε, κυλάνε σαν μαστίγια πάνω στην γεροντική πλάτη. Σκύβει το σούρουπο μπροστά στην σιωπηλή πόρτα. Δεν έχει πάρει τα χαρτιά του μαζί. “εδώ μέχρι την πλατιά πάω” του είπε “και θα γυρίσω”. Και ακόμα να γυρίσει. Τι να κάνει που να τον βρει; Έχει αφήσει και το κινητό του. Ναι αυτό θα κάνει. Θα το ανοίξει και θα πάρει του φίλους του μπορεί να είναι σε κανένα από αυτούς.
Τους πείρε όλους και κανείς δεν ξέρει τίποτα, κανείς δεν τον είδε. Θα περιμένει μέχρι αύριο, δεν μπορεί, θα έρθει.., Ούτε τα κλειδιά του είχε πάρει. Και νύχτωσε Από την κρεβατοκάμαρα άκουγε το κλάμα της γυναίκας του. Βουβό, συνεχές του κρατούσε συντροφιά όλη νύχτα. Μάταια πήγαινε για να την καθησυχάσει. “Το χάσανε το παιδί” του έλεγε,”το χάσαμε. Εννιά χρόνια πολεμούσαμε και να που τώρα που είχαμε πει ότι είχε ξεφύγει, αυτό χάθηκε.” Τι να της πει, ούτε στον εαυτό του δεν είχε τίποτα να πει. Ήταν άδειος. Πόσο άδειος ήταν. Ήταν σαν να μην υπήρχε. Δεν ήθελε να υπάρχει. Καλύτερα να είχε πεθάνει. Όμως ζούσε, ζούσε καρφωμένος μπροστά στην σιωπηλή πόρτα. Και το πρωινό τον βρήκε σε αυτή την θέση.
Όταν ξημέρωσε για τα καλά, με μάτια τεράστια από την αγρύπνια και το σιωπηλό κλάμα βγήκε στους δρόμους. Πήγε να βρει τους συναδέλφους του στο αστυνομικό τμήμα που υπηρετούσε παλιά, αυτοί θα μπορούσαν να τον βοηθήσουν. Ο Διοικητής μόλις τον είδε τα έχασε. “Τι συμβαίνει, πως από εδώ οι συνταξιούχοι, δεν μας βαρέθηκες”; Τι να του πει. Κάνεις δεν ήξερε πως ο γιος του είχε μπλέξει με την πρέζα. Όμως ζήτησε να μείνει μόνος μαζί του και του μίλησε. Του είπε ότι τον έχει χάσει. Εκείνος σηκώθηκε και έδωσε τις διαταγές του, μετά γύρισε και κάθισε μαζί του σε ένα τέταρτο ήρθε η πληροφορία. “Τον βρήκαμε” του είπε. 'Που” είπε εκείνος βιαστικά σαν να ήθελε να προλάβει την πληροφορία, να την εξορκίσει. 'Είναι σε κανένα νοσοκομείο να πάω να βρω!” Έπεσε μια βαριά σιωπή. “Δυστυχώς” του είπε εκείνος με βουρκωμένα μάτια “στο νεκροτομείο τον έχουν εκεί πρέπει να πας, να τον αναγνωρίσεις ,κουράγιο”.
Φώναξε ένα περιπολικό και με την συνοδεία του βγήκε στους δρόμους τις Αθήνας Τρίτη 24 Αυγούστου καθώς ο ήλιος σάρωνε τα πάντα και η κυκλοφορία είχε μεγαλώσει. Το περιπολικό έβαλε και την σειρήνα για να ανοίξει δρόμο, για να φθάσει πιο γρήγορα στο νεκρό παιδί του. Κανείς δεν μιλούσε παρά μόνο αυτός παραμιλούσε.
“Γιατί Νίκο, γιατί μου το έκανες αυτό, γιατί μας το έκανες αυτό. Τι θα πω στην μάνα σου, και σου είπα περίμενε, περίμενε να φάμε πρώτα και μετά βγαίνεις και δεν με άκουσες και έκανες αυτό που έκανες πάντα, έφευγες. Γιατί Νίκο, τι θα απογίνουμε τώρα εμείς, πώς μας άφησες έτσι ορφανούς και μόνους. Πιο νόημα έχει η ζωή τώρα για δυο γέρους. Γιατί Νίκο. ένα παιδί είχαμε, δεν είχες καταλάβει ότι ήσουν η ζωή μας, Οτι ήσουν αυτός που μας έδινε αιτία να αντέχουμε τα πάντα. Γιατί Νίκο, γιατί δεν μας είπες ότι είχε ξανά μπλέξει. Εμείς θα ξανακάνουμε τα πάντα για να γίνεις καλά. Γιατί Νίκο, γιατί μόνο 29 χρόνια να μείνεις μαζί μας και αντί να σε καμαρώσω γαμπρό στην εκκλησία να σε έχω σε λευκό φέρετρο και να σε παντρεύω με τον θάνατο”.

Το περιπολικό έφτασε στο νεκροτομείο. Κατέβηκε με τον ένα αστυνομικό να τον κρατάει από το μπράτσο για να μην πέσει και τον άλλον από πίσω. Όμως όταν είδε μέσα στο ψυγείο το πρόσωπό του τυμπανισμένο, μελανιασμένο από το θάνατο, έπεσε. Έχασε τις αισθήσεις του. Όταν συνήλθε ο αστυνομικός που το συνόδευε κρατούσε ένα μπουκάλι παγωμένο νερό από πάνω του.
Ο Νίκος πέθανε. Γύρω του σέρνονται ρούχα που έχουν σκουπίσει τον βρώμικο πυθμένα της πρωτεύουσας. Γύρω του βλέμματα δίχως νόημα, δίχως μέλλον. Γύρω του κομμάτια από σάρκες που ντύνουν τα πεζοδρόμια με την σβησμένη πνοή τους. Γύρω του μυαλά χαμένα δολοφονημένα από την εξάρτηση της πρέζας. Γύρω του η αναζήτηση της ευτυχίας που οδηγεί στην συντήρηση της στέρησης σε διαφορετικά επίπεδα. Το πιο βαθύ είναι η στέρηση της ίδιας της ζωής που ακούμπησε ο Νίκος το σούρουπο της Κυριακής 22 Αυγούστου 2010

Στην μνήμη του Νίκου Β. που άφησε την τελευταία του πνοή στα 29 του στο σκοτεινό πυθμένα της Αθήνας.
πίνακας: Romedios Varo

Τρίτη, 24 Αυγούστου 2010




Η αγάπη που εξηγεί την ανθρωπιά



Τσβετάν Τόντοροφ: «Η απάντηση στο ερώτημα για την ανθρώπινη ιδιαιτερότητα πρέπει να αναζητηθεί στην αγάπη»

Από τον ΘΑΝΑΣΗ ΓΙΑΛΚΕΤΣΗ

Το κείμενο που ακολουθεί είναι ένα απόσπασμα από τη διάλεξη που έδωσε ο δοκιμιογράφος Τσβετάν Τόντοροφ στο πλαίσιο των εκδηλώσεων του Φεστιβάλ Φιλοσοφίας, που έγινε στην ιταλική πόλη Κοζέντσα.
Ενα από τα πιο ωραία μυθιστορήματα του εικοστού αιώνα, «Ο αυτοκράτορας της Πορτογαλίας» της Σέλμα Λάγκερλεφ, αρχίζει με το επεισόδιο στο οποίο περιγράφεται η γέννηση ενός κοριτσιού, έτσι όπως αυτή προσλαμβάνεται από την ψυχή του πατέρα της, του Γιαν. \

Ο Γιαν είναι ένας φτωχός γεωργός που δεν κατέχει τίποτα και δεν έχει καταφέρει τίποτα σημαντικό στη ζωή του. Με το πέρασμα των χρόνων παντρεύτηκε, και να που η εγκυμοσύνη της συζύγου του φτάνει τώρα στο τέρμα της. Ο Γιαν έχει περάσει ολόκληρη τη μέρα περιμένοντας έξω από την πόρτα, κρυώνει, είναι κουρασμένος, σκέφτεται όλους τους μικρούς μπελάδες που η παρουσία του νεογέννητου θα συνεπάγεται για το σπίτι του. Ωστόσο, στο τέλος μπαίνει στο δωμάτιο όπου γέννησε η γυναίκα του και του βάζουν στα χέρια του ένα ελαφρύ φορτίο, από το οποίο ξεπροβάλλουν ένα προσωπάκι λίγο ζαρωμένο και δύο λυγερά χεράκια. Ξαφνικά, αισθάνεται την καρδιά του να χτυπάει τόσο δυνατά στο στήθος του, ώστε φοβάται και αμέσως ζητάει βοήθεια από τις άλλες γυναίκες που βρίσκονταν εκεί. Αυτές αντιλαμβάνονται αμέσως την κατάσταση και ξεσπούν σε γέλια. «Δεν έχετε ποτέ αγαπήσει αρκετά κάποιον προηγουμένως, ώστε να νιώθετε ότι χτυπάει η καρδιά σας μόνον τώρα;», τον ρωτάει η μαμή. Ο Γιαν υποχρεώνεται να παραδεχθεί πως όχι, αλλά κατανοεί τι ήταν αυτό που μόλις έζησε. Και η Σέλμα Λάγκερλεφ σχολιάζει: «Εκείνος που δεν νιώθει την καρδιά του να χτυπάει, ούτε με τη θλίψη ούτε με τη χαρά, δεν μπορεί να θεωρείται αληθινή ανθρώπινη ύπαρξη».

«Ο αυτοκράτορας της Πορτογαλίας» είναι η ιστορία μιας τρελής αγάπης, της αγάπης ενός πατέρα για την κόρη του. Αντιλαμβανόμαστε αμέσως ότι αυτό που διακυβεύεται δεν είναι ασήμαντο -ούτε για τον πρωταγωνιστή ούτε για τη συγγραφέα. Πρόκειται, ούτε λίγο, ούτε πολύ, για τον προσδιορισμό αυτού που κάνει τους ανθρώπους αληθινά ανθρώπινους. Το ερώτημα για την ανθρώπινη ταυτότητα μπορεί να διατυπωθεί μέσα στα πιο ανόμοια πλαίσια αναφοράς και να δεχθεί επομένως πάρα πολύ διαφορετικές απαντήσεις. Η απάντηση της Λάγκερλεφ τοποθετείται σε ένα επίπεδο που θα μπορούσαμε να ορίσουμε ανθρωπολογικό και εκφράζεται με μία μόνο λέξη: την αγάπη.

Εκείνο που καθιστά αυτό το ον ειδικά ανθρώπινο είναι η ικανότητά του να αγαπάει. Είναι εύκολο να πούμε για έναν παρόμοιο ισχυρισμό ότι είναι ωραίος ή ότι είναι ευγενής, αλλά θα μπορούσαμε να φτάσουμε ως το να δηλώσουμε ότι είναι αληθινός;

Πριν διατυπώσω τη γνώμη μου σχετικά με αυτό, θα ήθελα να υπενθυμίσω μιαν άλλη προσπάθεια εξήγησης της ανθρώπινης ιδιαιτερότητας, η οποία τοποθετείται στο ίδιο ανθρωπολογικό επίπεδο. Στη δεκαετία του 1930, ένας νεαρός ρώσος φιλόσοφος που είχε μεταναστεύσει στο Παρίσι, ο Αλεξάντρ Κοζέβ, εξηγεί σε κάμποσους προσεκτικούς ακροατές το νόημα της περίφημης «διαλεκτικής του δούλου και του αφέντη» στη «Φαινομενολογία του πνεύματος» του Χέγκελ. Μετά τον πόλεμο, ένας από τους παρόντες στο κοινό ακροατές, ο Ραϊμόν Κενό, θα δημοσιεύσει αυτές τις διαλέξεις με τον τίτλο «Εισαγωγή στην ανάγνωση του Χέγκελ», ένα έργο που θα ασκήσει βαθιά επιρροή σε πολλούς σύγχρονους στοχαστές.
Η απάντηση του Χέγκελ στο ερώτημα για την ανθρώπινη ιδιαιτερότητα (έτσι όπως αυτή ερμηνεύτηκε από τον Κοζέβ) είναι πολύ διαφορετική από εκείνη της Λάγκερλεφ. Σε τι έγκειται η διαφορά ανάμεσα στο ζώο και στον άνθρωπο; Το πρώτο δρα πάντοτε και μόνον με βάση το ένστικτο της αυτοσυντήρησης και γι' αυτόν τον σκοπό οικειοποιείται όλα όσα του είναι αναγκαία (για παράδειγμα την τροφή) εξαλείφοντας τα εμπόδια (τους αντιπάλους). Ο δεύτερος ενεργεί παρόμοια, αλλά δεν αρκείται σε αυτό και αναζητάει κάτι περισσότερο από την απλή φυσιολογική του ικανοποίηση: επιδιώκει να ενεργήσει έτσι ώστε η αξία του να αναγνωριστεί και να εκτιμηθεί και αυτό δεν μπορεί να προέλθει παρά μόνον από τους άλλους.

Επομένως, η ανθρωπότητα αρχίζει εκεί όπου «η βιολογική επιθυμία της συντήρησης της ζωής» υποτάσσεται «στην ανθρώπινη επιθυμία της επιδοκιμασίας».
Από δω προκύπτει ότι το να είμαστε ανθρώπινοι σημαίνει να είμαστε έτοιμοι να διακινδυνεύσουμε τη ζωή μας για κάτι που την υπερβαίνει. Να είμαστε ανθρώπινοι σημαίνει να πάψουμε να θεωρούμε τη ζωή μας απόλυτη αξία.

Αυτή η ακραία κατάσταση, στα μάτια του Κοζέβ, αποκαλύπτει την αλήθεια που ενυπάρχει στην αναζήτηση της επιδοκιμασίας: επειδή όλοι επιθυμούν να την αποκτήσουν και επειδή, για να αποκτήσουν αυτό που εύχονται να πάρουν από τους άλλους, είναι αναγκαίο πριν απ' όλα να τους κατακτήσουν, η ανθρώπινη ζωή δεν είναι τίποτε άλλο από μιαν ανελέητη πάλη με σκοπό τη νίκη, η οποία καταλήγει στην εμφάνιση ενός αφέντη (του νικητή) και ενός δούλου (του ηττημένου). Η ιστορία της ανθρωπότητας είναι η ιστορία της πάλης τους και των αποτελεσμάτων της (της πάλης των τάξεων, θα πει ο Μαρξ). Ο Κοζέβ μπορεί επομένως να συμπεραίνει: «Η ιστορική ανθρώπινη ύπαρξη, που έχει συνείδηση του εαυτού της, δεν είναι συνεπώς δυνατή παρά μόνον εκεί όπου υπάρχουν -ή τουλάχιστον υπήρξαν- αιματηροί πόλεμοι, πόλεμοι για το κύρος». Αυτό που είναι ειδικά ανθρώπινο δεν είναι πλέον η αγάπη αλλά ο πόλεμος.

Η απάντηση του Κοζέβ είναι σίγουρα λιγότερο ελκυστική από εκείνη της Λάγκερλεφ, αλλά μήπως είναι περισσότερο αληθινή; Πολλοί σύγχρονοι στοχαστές φαίνεται να την έχουν προεπιλέξει, φοβούμενοι αναμφίβολα ότι θα μπορούσαν να κατηγορηθούν, στην αντίθετη περίπτωση, για επιτηδευμένη καλοσύνη (η αλήθεια πρέπει να είναι πάντοτε πικρή: αυτό είναι ένα από τα εντυπωσιακά αξιώματα της σύγχρονης δυτικής φιλοσοφίας). Ας στραφούμε, λοιπόν, για να προσπαθήσουμε να δούμε καθαρότερα, όχι τόσο στην προβληματική εμφάνιση του ανθρώπινου γένους στην αυγή της ιστορίας, όσο στην εμφάνιση του ανθρώπινου ατόμου, που είναι απείρως πιο εύκολο να παρατηρήσουμε (και που περιγράφει πολύ καλά το πρώτο κεφάλαιο του «Αυτοκράτορα της Πορτογαλίας»). Από τη γέννησή του ο μικρός άνθρωπος δεν διακρίνεται ριζικά από τα μικρά των άλλων ζωικών ειδών, για παράδειγμα των ανώτερων πιθήκων. Το παιδί θέλει παρηγοριά, ζεστασιά και τροφή, αλλά και τα μικρά πιθηκάκια το ίδιο θέλουν. Οι διαφορές ωστόσο υπάρχουν και μια από αυτές αποκτάει ένα εντελώς ιδιαίτερο νόημα. Σε μιαν ηλικία που μπορούμε να τοποθετήσουμε κατά προσέγγιση γύρω στην έβδομη ή την όγδοη εβδομάδα ζωής, το βυζανιάρικο κάνει μια χειρονομία που δεν βρίσκει αντίστοιχη στον ζωικό κόσμο: δεν αρκείται πλέον στο να βλέπει τη μητέρα (αυτό το κάνει από την ίδια τη στιγμή της γέννησής του), αλλά προσπαθεί να συλλάβει το βλέμμα της, για να δει αν είναι στραμμένο πάνω του. Αναζητάει και ατενίζει το βλέμμα που το ατενίζει. Αυτό είναι το γεγονός χάρη στο οποίο το παιδί μπαίνει σε έναν κόσμο φανερά ανθρώπινο.

Βλέπουμε επομένως ότι η θέση του Κοζέβ είναι αποδεκτή μόνον εν μέρει: σε μιαν ανθρωπολογική προοπτική, είναι ορθό να υποστηρίζουμε ότι η ειδικά ανθρώπινη ύπαρξη αρχίζει με την αναγνώριση των εαυτών μας που την δεχόμαστε από τα έξω, από μιαν άλλη ανθρώπινη ύπαρξη. Είναι το ίδιο πράγμα που είχε ήδη υποστηρίξει ο Ρουσό, πιθανός εμπνευστής του Χέγκελ σε αυτό το θέμα: στην αυγή της ανθρωπότητας «καθένας άρχισε να κοιτάζει τους άλλους και να θέλει να τον κοιτάζουν». Αλλά κάθε αναγνώριση -εδώ χρειάζεται να γυρίσουμε τις πλάτες μας στον Κοζέβ- δεν συνεπάγεται υποχρεωτικά μια θανάσιμη πάλη. Η ύπαρξη του ατόμου, στον βαθμό που είναι ειδικά ανθρώπινη, δεν αρχίζει σε ένα πεδίο μάχης, αλλά με το νεογέννητο που προσελκύει πάνω του το βλέμμα της μητέρας- μια κατάσταση, ας το παραδεχθούμε, που λίγοι άνθρωποι είχαν την ευκαιρία να παρατηρήσουν μέχρι ένα πρόσφατο παρελθόν. Χάρη σε αυτό το βλέμμα αρχίζει να υπάρχει.
Χωρίς αναγνώριση, χωρίς διυποκειμενικότητα, χωρίς κοινωνία, δεν υπάρχει ανθρωπιά. Και χωρίς αγάπη; Δεν γνωρίζουμε αυτό που η απουσία της αγάπης θα προκαλούσε στο επίπεδο του ανθρώπινου γένους, αλλά γνωρίζουμε όλοι ότι ορισμένα άτομα φτάνουν, αλίμονο, να περάσουν ολόκληρη τη ζωή τους χωρίς να γνωρίσουν ποτέ την αγάπη. «Κύριε Χαμίλ, μπορούμε να ζήσουμε χωρίς αγάπη;» ρωτάει ο μικρός Μόμο στο αριστούργημα του Ρομέν Γκαρί «Η ζωή μπροστά σου». «Ναι, απάντησε σκύβοντας το κεφάλι, σαν να ένιωθε ντροπή. Και άρχισε να κλαίει». Εκείνοι που ζουν χωρίς αγάπη είναι πλάσματα άτυχα σίγουρα, αλλά αναμφίβολα είναι ανθρώπινες υπάρξεις. Η αγάπη δεν είναι πραγματικά αναγκαία ούτε για τη διατήρηση της ζωής ούτε για τη διατήρηση της ύπαρξης, που γεννιέται από την αναγνώριση και όχι από την αγάπη.

Η Σέλμα Λάγκερλεφ θα διαφωνούσε άραγε με αυτό το συμπέρασμα; Δεν το νομίζω. Πράγματι, η συγγραφέας δεν ήθελε να υπαινιχθεί ότι πριν από τη γέννηση της κόρης του ο Γιαν δεν ήταν μια ανθρώπινη ύπαρξη. Αυτή ήθελε να πει ότι, χάρη στην αγάπη που ο Γιαν νιώθει για την κόρη του, αυτός πραγμάτωσε τη δική του δυνητική ταυτότητα, ό,τι πιο υψηλό υπάρχει στην ανθρώπινη κατάσταση. Πρέπει επομένως να εννοούσε ότι η έκφραση «αληθινή ανθρώπινη ύπαρξη» δεν είναι διαπίστωση γεγονότος αλλά αξιολογική κρίση.

Η καλύτερη ανθρώπινη ζωή (όχι η ανθρώπινη ζωή από μόνη της και ως αυτοσκοπός) είναι εκείνη που τη ζούμε με την αγάπη, φαίνεται να μας λέει η Λάγκερλεφ.

Και λέγοντας αυτό συμμεριζόταν και εκείνη μιαν από τις ιδέες που βρισκόταν στη βάση της ευγενούς μεσαιωνικής αγάπης -«κανείς άνθρωπος δεν είναι ενάρετος χωρίς αγάπη», έγραφε ο Μπερνάρ ντε Βενταντούρ- που άφησε βαθιά ίχνη στην ευρωπαϊκή έννοια της αγάπης (...).

Παρασκευή, 6 Αυγούστου 2010



Οι θηρευτές-αρπαχτικά στο Ίντερνετ


Chat rooms, e-mail και διάφορα μηνύματα αποτελούν το χώρο όπου τα παιδιά μας μπορούν και ρισκάρουν, να γνωρίσουν τους λεγόμενους Θηρευτές Τα αρπακτικά.
Η ανωνυμία στο ίντερνετ βοηθάει τους θηρευτές να δημιουργήσουν μια ατμόσφαιρα εμπιστοσύνης όπου το παιδί μπορεί να εκμυστηρευτεί, να αποκαλύψει σημαντικά πράγματα για το ίδιο και την οικογένεια του, όπως και για τον τρόπο που ζει, πράγμα που οι θηρευτές-αρπαχτικά μπορούν να τα χρησιμοποιήσουν χωρίς το παιδί να είναι σε θέση να προφυλαχτεί από αυτή την παρουσία, διότι απλούστατα του λείπει ακόμα αυτή η ικανότητα.


Ποια είναι η στρατηγική τους


Οι θηρευτές-αρπαχτικά έρχονται σε επαφή με τους νέους μέσα από Chat rooms, συζητήσεις στο ίντερνετ, από μηνύματα που τους στέλνουν μπαίνοντας ανάμεσα στις συζητήσεις των νέων, όπου ο κάθε νέος εκμυστηρεύονται στους φίλους του τα τυχόν προβλήματα που αντιμετωπίζει, είτε με άλλους φίλους, είτε με τους γονείς του. Αυτή η περιοχές για τα αρπαχτικά, δηλαδή οι συζητήσεις των νέων σε σχέση με τα προβλήματα τους, είναι οι πιο προσοδοφόρες για αυτά, διότι είναι οι περιοχές όπου τα παιδιά εμφανίζονται ευάλωτα και ευαίσθητα, όποτε και λιγότερο ικανά να αντιδράσουν στην εισβολή τους. Αρχίζουν λοιπόν να γοητεύουν σιγά, σιγά με τον λόγο τους, δείχνοντας τους ότι τα προσέχουν και ενδιαφέρονται για αυτά και για τίς καταστάσεις που περνάνε, εκδηλώνοντας έναν απέραντο σεβασμό, κατανόηση και ευαισθησία, φθάνοντας ακόμα στο σημείο να τους κάνουνε και δώρα. Φαίνονται ότι είναι διαθέσιμοι για αυτά και τους αφιερώνουν πολύ χρόνο και ενέργεια για να τα ακούσουν και μερικές φορές τους προσφέρουν χρήματα και άλλες υπηρεσίες.
Φαίνεται ότι κατανοούν απόλυτα τα προβλήματα των νέων και με χειριστικό τρόπο παίρνουν πληροφορίες για αυτούς, για το πως ντύνονται, τι μουσική ακούνε, πως περνάνε την ώρα τους, ποιά είναι η σχέση τους με τους γονείς, ποια είναι τα ενδιαφέροντά τους και αφού δημιουργήσουν μια επαφή πιο σταθερή, με το πέρασμα του χρόνου και αφού έχουν κερδίσει την εμπιστοσύνη τους έτσι ώστε να μην συναντήσουν αντιστάσεις, αρχίζουν σιγά, σιγά να εισάγουν στην συζήτηση θέματα τα οποία έχουν σχέση με την σεξουαλικότητα. Ξεκινάνε από θέματα εμφάνισης, σωματικής κατασκευής, ιδέες που το παιδί έχει ενδεχόμενως για την σεξουαλικότητα, κ.λ.π
Άλλοι θηρευτές-αρπαχτικά, δεν δείχνουν αυτή την υπομονή. Μπαίνουν κατευθείαν στο θέμα με συζητήσεις σεξουαλικού τύπου και μπορούν να φθάσουν στο σημείο να παρενοχλήσουν τα παιδιά με τα οποία συζητούν, από την πρώτη στιγμή. Άλλοι χρησιμοποιούν τις συζητήσεις τους στο ίντερνετ και εκβιάζουν τους μικρούς συνομιλητές τους για να δεχτούν να κλείσουν ένα ραντεβού μαζί τους.

Ποιοι νέοι είναι πιο ευάλωτοι.
Οι θηρευτές-αρπαχτικά ενδιαφέρονται περισσότερο για εφήβους, δηλαδή για νέους οι οποίοι έχουν σύμφωνα με την ηλικία τους κάποιες φυσιολογικές ανησυχίες γύρω από την σεξουαλικότητα την δική τους και των άλλων. Νέους που βρίσκονται σε περίοδο απομάκρυνσης από την προσοχή των γονιών τους και προσπαθούν να δημιουργήσουν σχέσεις μακριά από τον οικογενειακό τους κύκλο. Νέους οι οποίοι εμφανίζουν μια υπέρμετρη εμπιστοσύνη στον εαυτό τους και θεωρούν ότι είναι ικανοί να πάρουν το ρίσκο χωρίς να αντιλαμβάνονται, αλλά και να υπολογίζουν τους κινδύνους τους οποίους διατρέχουν.

Παράγοντες οι οποίοι μπορούν να αυξήσουν περισσότερο αδυναμία τους είναι:
α) Η έλλειψη γνώσης του ίντερνετ.
β) Η ανάγκη των παιδιών για προσοχή και αγάπη.
γ) Η απομόνωση και η μοναξιά.
δ) Η περιέργεια.
ε) Η αμφιθυμία για την σεξουαλική τους ταυτότητα.
ζ) Η τυφλή εμπιστοσύνη στους ενήλικες.
η) Το ενδιαφέρον τους για τις περιθωριακές ομάδες, οι οποίες είναι διαφορετικές από την οικογένεια τους.

Οι περισσότεροι νέοι νομίζουν ότι γνωρίζουν τα ρίσκα που παίρνουν και νομίζουν ότι μπορούν να προστατευτούν από τους θηρευτές-αρπαχτικά, αλλά στην ουσία δείχνουν μια τεράστια αφέλεια Σε μια έρευνα που διενεργήθηκε στο διαδίκτυο αποδείχθηκε ότι κορίτσια 11-14 χρονών ενώ στην αρχή προσπάθησαν να κρύψουν την ταυτότητα τους στις συζητήσεις, στο τέλος την αποκάλυψαν καθώς και άλλα στοιχεία, διότι αισθάνθηκαν “εμπιστοσύνη” στον εαυτό τους αλλά και στον συνομιλητή τους.
Ανάλογα με την περίπτωση ένας θηρευτής-αρπαχτικό μπορεί να αφιερώσει πολύ χρόνο ερχόμενος σε επαφή με ένα παιδί για ένα τέταρτο της ώρας για πολλές βδομάδες για να μπορέσει να δημιουργήσει μια σχέση εμπιστοσύνης, έτσι ώστε το παιδί να φθασει στο σημείο να του παραδοθεί.

Ποιες προφυλάξεις πρέπει να πάρουν τα παιδιά και οι έφηβοι για να μην πέσουν θύματα του θηρευτή-αρπαχτικού
Τα παιδιά πρέπει να μάθουν και να σεβαστούν τις παρακάτω οδηγίες:

α) Ποτέ να μην κάνουν λήψη εικόνων με σεξουαλικό περιεχόμενο και οι οποίες επιπλέον προέρχονται από μια άγνωστη πηγή.
β) Να ειδοποιήσουν αμέσως έναν ενήλικα από την στιγμή που κάτι τους φοβίζει , τους αναστατώνει και τους στεναχωρεί.
γ) Να διαλέγουν ένα ψευδώνυμο όταν είναι σε σύνδεση και να μην αφήνουν τον άλλο να καταλάβει ούτε το φύλο τους ούτε την ηλικία τους και να μην δίνουν καμιά πληροφορία που έχει σχέση με την προσωπικότητα τους, ή τον τρόπο ζωή τους.
δ) Ποτέ να μην αποκαλύπτουν πληροφορίες όπως φύλο, ηλικία, τις οποίες μπορεί να χρησιμοποιήσει κάποιος για να εξακριβώσει την ταυτότητα τους στο ίντερνετ και να δημιουργήσει το προσωπικό τους προφίλ.