Eκσταση, καταληψία, γλωσσολαλία






ΘaNaΣHΣ TZaBaPaΣ
Ψυχίατρος - Ψυχαναλυτής
    


Η aΠOPIa μιας κοινωνίας μπροστά σε διάφορα δημοσίως αποκλίνοντα φαινόμενα κοινωνικής συμπεριφοράς διέπεται από την ψευδαίσθηση ότι τα φαινόμενα αυτά -στα οποία συγκαταλέγονται και εκείνα που θα μας απασχολήσουν εδώ, δηλαδή η έκσταση, η καταληψία και η γλωσσολαλία- μπορούν να γίνουν κατανοητά και να ερμηνευθούν από τους δυτικούς ειδικούς του συμπεριφέρεσθαι και της ψυχικής ισορροπίας, που είναι συνήθως οι ψυχολόγοι, οι ψυχίατροι και οι ψυχαναλυτές.

Σε μια επιφανειακά ορθολογική κοινωνία, τέτοιου τύπου παρεκκλίσεις φαίνεται να αποτελούν σημαντική εξαίρεση στην τρέχουσα ροή του κοινωνικώς είναι και του αξιοπρεπώς πράττειν και φέρεσθαι και οι εξαιρέσεις ανήκουν, κατά ψευδαισθητικό και παραπλανητικό τρόπο, σε άλλες κοινωνίες, άλλες κουλτούρες και άλλες εποχές. Εάν, όμως, στον τρόπο που βλέπουμε τα φαινόμενα αυτά προσθέσουμε μια ιστορική και, κυρίως, ανθρωπολογική προσέγγιση, αν δηλαδή κάνουμε τη θεμελιώδη παραδοχή ότι όλα αυτά έχουν κάθε φορά τη σημασία τους μέσα σε μια συγκεκριμένη κουλτούρα και σε μια συγκεκριμένη ιστορική στιγμή, τότε φαινόμενα όπως η έκσταση, η καταληψία και η γλωσσολαλία γίνονται πιο τρέχοντα και καθημερινά, αν και όχι αναγκαστικώς πιο κατανοητά. aρκεί βέβαια να είναι όλα αυτά επαρκώς κωδικοποιημένες παρεκκλίσεις της ατομικής προσωπικότητας, ενσωματωμένες μέσα σε μια κοινωνική ταυτότητα και λειτουργία.

Στην ουσία, και παρ' όλον ότι όλα αυτά τα φαινόμενα εμφανίζουν μια ιστορικο-γεωγραφική κατανομή, φαίνεται ότι, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, η δαιμονοληψία, π.χ., ή η έκσταση, η καταληψία και η γλωσσολαλία, απαντώνται τις περισσότερες φορές σε ομαδικό επίπεδο. Τονίζουμε τη διάσταση της ομαδικότητας για να έχουμε ευκολότερη επεξηγηματική πρόσβαση σε τέτοιας φύσεως φαινόμενα, δεδομένου ότι η ιστορική γνώση μάς επιτρέπει να βεβαιώσουμε ότι φαινόμενα τέτοιου τύπου εμφανίζονται κατά παράδοξο για τη δυτική ιατρική σκέψη τρόπο, δηλαδή υπό τη μορφή της επιδημίας, ακόμη και της πανδημίας. Εδώ χρειάζεται μια επεξήγηση.

Η έννοια της επιδημίας ιστορείται και, κυρίως, κατανοείται, κατά κύριο λόγο από τότε που η δυτική ιατρική μπόρεσε να περιγράψει και να καταγράψει με σαφήνεια αιτιακές σχέσεις μεταξύ ενός νοσογόνου παράγοντα, π.χ. ενός ιού, και μιας συστηματικής ομαδικής νόσησης, π.χ. της γρίπης. H δυτική ορθολογικότητα στέκεται, μολαταύτα, εμβρόντητη μπροστά σε ιστορικά φαινόμενα «επιδημιών» δαιμονισμού ή συρροής μαγισσών σε έναν τόπο, ακόμη και μπροστά σε φαινόμενα όπως αυτό που στον καθημερινό λόγο ονομάζουμε «ομαδική υστερία».

aποδοχή και αποκλεισμός

 Mάθημα του δόκτορος Σαρκό στο νοσοκομείο της Σαρλπετριέ στο Παρίσι. O Zαν Mαρτέν Σαρκό, ιδρυτής της σύγχρονης νευρολογίας και ένας από τους μεγαλύτερους δασκάλους και κλινικούς γιατρούς της Γαλλίας, δέσποσε επιστημονικά στα τέλη του 19ου αι. Tα μαθήματά του προσείλκυαν μαθητές από όλον τον κόσμο. H χρησιμοποίηση από τον Σαρκό της ύπνωσης στην προσπάθεια αναζήτησης των οργανικών αιτίων της υστερίας, έδωσε στον Φρόυντ, ο οποίος υπήρξε μαθητής του, το ερέθισμα να στραφεί στη μελέτη των παθολογικών προσωπικοτήτων.
Η ποδηγέτηση των παρεκκλινουσών αυτών καταστάσεων από τα συμβολικά κοινωνικά νοήματα και συστήματα μάς επιτρέπει να κατανοήσουμε με αρκετά σαφή τρόπο, το πώς η κοινωνική ομάδα μπορεί να δέχεται εκδηλώσεις ομαδικής «τρέλας» -όρα τελετές εκστασιασμού και καταληψίας- και την ίδια στιγμή να αποκλείει κάθε ατομική περίπτωση παρέκκλισης, να την καθιστά «παθολογία» και να την αποκλείει κοινωνικά, μέχρι σημείου βασανισμού, εξολόθρευσης και θανάτου.

Eδώ ακριβώς πρέπει να επισημάνουμε την ύπαρξη και τη σημασία των ομαδικών συμβολικών συστημάτων τα οποία ονομάζουμε «θρησκείες» και τα οποία δεν είναι πάντα οργανωμένες θρησκείες με «πιστεύω» και κανόνες, όπως μας έχει μάθει η εβραιο-χριστιανική μας παράδοση, αλλά απλώς τρόποι όπου στην ομαδικότητα ποδηγετείται και καθορίζεται το κοινωνικό φέρεσθαι των ατόμων και η διαφύλαξη/διαιώνιση της ομάδας. Ο κατάλογος αυτών των καταστάσεων είναι μακρύτατος και δεν είναι του παρόντος. Eν πάση περιπτώσει, κάθε τέτοιο σύστημα έχει, σε τελική ανάλυση, αγχολυτικό χαρακτήρα, εφόσον προσπαθεί να διαχειριστεί την αγωνία του ανθρώπου μπροστά στον θάνατο.

Το πώς ονομάζαμε και χρησιμοποιούσαμε τα πνεύματα και τους δαίμονες, το τι εξουσιοδότηση υπήρχε στις καταστάσεις καταληψίας ή μαγείας, παρουσιάζει για τη σύγχρονη κατανόηση μεγάλο ενδιαφέρον, γιατί ξέρουμε πως όποια θεωρία και να ακολουθήσουμε το «θαύμα» παραμένει ακέραιο. Τουτέστιν το δυσεξήγητο, το άγνωστο, το ξένο, το αγχογόνο «άλλο», οργανώνονται και φτιάχνουν ένα σύστημα το οποίο επιτρέπει την κοινωνική εγγραφή του ατόμου και τον έλεγχο της κοινωνικής ομάδας. H δαιμονολογία και ο σατανισμός εξακολουθούν να προβάλλονται ως μέγιστο δέος για τους αγαθούς και καλούς χριστιανούς, και δεν είναι τυχαίο πως κάθε φορά που κάποιοι παρεκκλίνοντες μέσα στην κοινωνία μας εφιππεύουν εισαγόμενες και ασαφείς θεωρίες για τον σατανισμό και τη μαύρη μαγεία, οι καλώς σκεπτόμενοι και θρησκειο-πολιτικά ορθοί κοινωνικοί δράστες σπεύδουν, με ομόλογες ιεροτελεστίες, να ξορκίσουν το κακό. Ξορκίζω το κακό, σημαίνει ότι η ισχύς αυτού του κακού μπορεί να είναι μεταδοτική σαν την πανούκλα, π.χ., και ότι πρέπει να σπεύσουμε να προσφέρουμε στον κόσμο ένα αντίδοτο, το οποίο όμως είχε, και θα έχει πάντα, «ομοιοπαθητικό» χαρακτήρα.

Με πιο επιστημονικούς όρους, τα προβλήματα που τίθενται από τις καταστάσεις έκστασης, την καταληψία και τη γλωσσολαλία, ουσιαστικά συνοψίζονται στο πρόβλημα της λειτουργίας της «συνείδησης», εδώ νοουμένης ως φυσική λειτουργία του εγκεφάλου και μείζων ψυχολογική λειτουργία της ύπαρξής μας. Το συνειδητό υποκείμενο αποφασίζει με κατά το δυνατόν πιο σαφή τρόπο για τα ψυχικά του συμφέροντα, έτσι όπως αυτά εναρμονίζονται με τη φυσική και κοινωνική πραγματικότητα. Αντίθετα, τα φαινόμενα και οι συμπεριφορές που μας απασχολούν εδώ ανήκουν στον χώρο του μη ελέγχου, της μη ελευθερίας της βούλησης και, άρα, διέπονται από τη δυναμική σχέση μεταξύ συνειδητών και μη συνειδητών στοιχείων της ανθρώπινης υπόστασης.

Δεν είναι τυχαίο ότι για τον Δυτικό επιστήμονα τα φαινόμενα έκστασης, καταληψίας και γλωσσολαλίας θυμίζουν, χωρίς κίνδυνο λάθους, τη συμπτωματολογία της υστερίας και των υστερικών κρίσεων. Διότι η ιδιοτυπία της νευρωτικής δομής που ονομάζουμε υστερία -και που ισχύει για άντρες και γυναίκες-, χαρακτηρίζεται, ακριβώς, από έλλειψη ψυχικής αυτονομίας, έλλειψη που παράγεται όταν το άτομο αναζητάει την προσωπική του επιθυμία στις επιθυμίες των άλλων. Eτσι, το υστερικό φαινόμενο, μέσα από τις περιγραφές που μας έμαθε η ψυχανάλυση να κάνουμε για τα φαινόμενα της μεταβίβασης, αποτελεί ένα νόμιμο τρόπο κατανόησης όλων των παρεκκλινουσών καταστάσεων - με τη μόνη βασική διαφορά ότι ενώ στις δυτικές κοινωνίες η υστερία είναι απαξιωμένη, δεν έχει πλέον πέραση και έχει γραφτεί στον κατάλογο των νευρώσεων ή, ακόμη πιο απαξιωτικά, στα φαινόμενα του ιστριονισμού, όσον αφορά τις κοινωνικά κωδικοποιημένες παρεκκλίσεις προσωπικότητας που μας απασχολούν εδώ -έκσταση, καταληψία, γλωσσολαλία- το ιερόν του πράγματος σώζει την κατάσταση.

Eκσταση

Ας πάρουμε την έκσταση. Δεν πρόκειται για πρόσφατη διάγνωση μιας ψυχικής κατάστασης η οποία έλκει την προσοχή μας επειδή το άτομο χάνει την τρέχουσα επαφή με την πραγματικότητα και φαίνεται να ανήκει αλλού. H ίδια η καταγωγή της λέξης «εκ-στάσις» δηλώνει αυτό το «εκτός», το «κάπου αλλού», το οποίο, ανάλογα με τη θεωρία προσέγγισης, ανήκει σε ένα δέον: για τους νεοπλατωνικούς, π.χ., σημαίνει τη φιλοσοφική επιδίωξη μετακίνησης σε κάτι άλλο «έξω από τον εαυτό». Eν τέλει, είναι μια ειδική ψυχοπαθολογική κατάσταση, την οποία ο Pierre Janet, το 1901, συστηματοποίησε και όρισε ως ψυχοπαθολογική υστερική κατάσταση που εμπεριέχει μυστικιστικές προεκτάσεις, απώλεια επαφής με τον έξω κόσμο, ανείπωτη χαρά που συμβαδίζει με αγωνία· εν ολίγοις, μια κατάσταση την οποία μπορούμε να συναντήσουμε εξίσου σε «φυσιολογικούς» ανθρώπους σε στιγμές έντονης θρησκευτικής δραστηριότητας, αλλά και σε καλά οργανωμένες παθολογικές προσωπικότητες.

Eίναι σημαντικό να υπογραμμιστεί ότι για να δημιουργηθούν αυτές οι ψυχικές καταστάσεις χρειάζονται τουλάχιστον δύο δράστες: ο θεός και ο πιστός, ο πιστός και ο ιεροκήρυκας, ο θεραπευτής και ο ασθενής. Η μόνη δυνατή προσέγγιση αυτών των φαινομένων είναι η κατανόησή τους μέσω της ισχύος της μεταβίβασης, για την οποία η πιο σαφής αναλογία είναι οι καταστάσεις ύπνωσης. Στην ύπνωση ο υπνωτιστής και ο υπνωτιζόμενος αποτελούν μια δυάδα, που είναι το πρότυπο κάθε κατάστασης, η οποία δυάδα μέσα στην οποία βλέπουμε ένα υποκείμενο έρμαιο ενός άλλου ή ενός «αλλού», ανεξάρτητα από τον τελικό σκοπό του εγχειρήματος.

 Yπενθυμίζουμε ότι στην ιστορία της ανθρωπότητας αυτές οι καταστάσεις έχουν συχνά-πυκνά ευοδωθεί και ενισχυθεί μέσω της χρήσης ψυχοτρόπων ουσιών. Ψυχοτρόπες ουσίες συναντάμε σε πολλές παραδοσιακές ιεροτελεστίες που καθοδηγούνται από ιερείς και μάγους, οι οποίοι κατά κανόνα είναι και οι ίδιοι σε κατάσταση έκστασης. Θυμίζουμε τη συνειδησιακή κατάσταση της Πυθίας, των σαμάνων και των ποικίλων ιερέων και ιερειών. Αξίζει να επισημανθεί εμφατικά η πρόσφατη κατασκευή, στον δυτικό κόσμο, νεόκοπων τεχνητών παραδείσων, ανάμεσά τους και το χημικό μείγμα αμφεταμίνης και άλλων ουσιών «ecstasy», που ονομάστηκε έτσι με προφανή σκοπό την εμπορική επιτυχία του.

Για να δώσουμε εδώ μια διαγνωστική κλείδα για την κατανόηση της έκστασης πρέπει να επισημάνουμε την ιδιαίτερη αξία του κοινωνικώς αποδεκτού της έκστασης όταν αυτή εκδηλώνεται μέσα στο πλαίσιο τελετών και ιεροτελεστιών, οπότε δεν μιλάμε για παθολογία, έστω και αν τα εκστατικά φαινόμενα μπορεί να οδηγούν σε βλαβερά για το άτομο και την κοινωνία αποτελέσματα.

Kαταληψία - Γλωσσολαλία

Μια καθ' υπερβολήν κατάσταση έκστασης, κατά τη διάρκεια της οποίας το άτομο παρουσιάζει πλήρη διάσπαση της προσωπικότητάς του και βρίσκεται σε οιονεί κωματώδη κατάσταση, είναι η καταληψία. Ως αποτέλεσμα, το καταληπτικό άτομο καθίσταται έρμαιο των επιρροών από το περιβάλλον του και, φυσικά, από αυτούς που διαθέτουν επάνω του εξουσία, όπως οι ιερείς, οι θεραπευτές, ακόμη και οι γιατροί.

 Η καταληψία, που μπορεί και αυτή να εμφανιστεί σε ομαδική μορφή, θυμίζει -με όρους της μοντέρνας ψυχιατρικής- έντονη αγχώδη κατάσταση ή ακόμη και ακραία κατάσταση κρίσης πανικού.
Σχετικά με την καταπληξία, παρεμπιπτόντως, δεν έχουμε πολλά να διδαχθούμε από την κοινωνική ανθρωπολογία ή και την ιστορία. Tο φαινόμενο αυτό, που χαρακτηρίζεται από ξαφνική και γενικευμένη έκπτωση του μυϊκού τόνου σε άτομα εν εγρηγόρσει, τίθεται εδώ παρένθετα, για μόνο τον λόγο ότι κατά το παρελθόν η άγνοια εμπόδιζε τη διάκριση μεταξύ φαινομένων όπως η καταπληξία, η ναρκοληψία ή ακόμη και η επιληψία. Το δεύτερο συνθετικό των όρων αυτών, προερχόμενο από τα ρήματα πλήττομαι/προσβάλλομαι, αφενός, και λαμβάνω/καταλαμβάνω, αφετέρου, υπονοεί μια εξωτερική δύναμη, και δη υπερφυσική, η οποία επιλαμβάνεται ή κυριεύει το άτομο. Γι' αυτό οι αρχαίοι Eλληνες ονόμαζαν την επιληψία «ιερά νόσο». Σήμερα γνωρίζουμε ότι η καταπληξία, η ναρκοληψία και η επιληψία ανήκουν στην εγκεφαλική παθολογία, έχουν καθαρά φυσική εξήγηση και κυρίως θεραπεύονται με πολύ ικανοποιητικό τρόπο.

Η γλωσσολαλία, τέλος, παρουσιάζει λίαν προκλητικό ενδιαφέρον. Σχηματικά μιλώντας, υποκείμενα αμόρφωτα και υπό το κράτος ειδικών ψυχικών συνθηκών, μπορεί να αρχίσουν να μιλάνε άγνωστες σε αυτά γλώσσες. Αυτό το φαινόμενο, το οποίο έχει ιεροποιηθεί από τα καταγεγραμμένα στη Βίβλο ότι συνέβησαν κατά την Πεντηκοστή, συνεχίζει να εξάπτει τη φαντασία απλών ανθρώπων, μολονότι σε καμιά περίπτωση δεν έχει ελεγχθεί επιστημονικά η ορθότητα και σαφήνεια των ομιλουμένων υπό αυτές τις συνθήκες γλωσσών. Αυτό που γνωρίζουμε, κυρίως μετά τη συστηματοποίηση, τον 20ό αιώνα, των Πεντηκοστιανών Εκκλησιών, είναι ότι σε ομαδικές ιεροτελεστικές συγκεντρώσεις, πιστοί ευρισκόμενοι κατά κανόνα σε κατάσταση έκστασης, αρχίζουν να «μιλάνε διάφορες γλώσσες», όμως ποτέ κανένας δεν κατέγραψε εάν πρόκειται για πραγματικές γλώσσες.

Επιπλέον η γλωσσολαλία αποτέλεσε για μια ομάδα Προτεσταντών, το Holiness Movement, τη μοναδική απόδειξη της νέας γέννησης μετά το «εν ύδατι» βάπτισμα στον Χριστιανισμό. Μάλιστα το συμβάν που είναι γνωστό ως aφύπνιση της azoza Street, στις 9 Απριλίου 1906, προσέφερε έναν μείζονα τόπο προσκυνήματος για τους ξαναγεννημένους χριστιανούς (Reborn Christians) των ΗΠΑ αλλά και άλλων χωρών, που προσηλυτίστηκαν στην κίνηση αυτή. Eπισημαίνουμε ότι η δυνατότητα να μιλήσουν πολλές γλώσσες οι άνθρωποι είναι ένα από τα θεμελιακά φαντάσματα πάσης θρησκείας και ότι ο Πύργος της Βαβέλ είναι το κύριο αντιμοντέλο του αμαρτωλού και πεπτωκότος ανθρώπου, ο οποίος στερήθηκε, για τιμωρία του, την ικανότητα να μιλάει τη γλώσσα των αγγέλων. Από τη διάθεση των αρχαίων Ελλήνων απέναντι στους βαρβάρους («αυτοί που μιλούν βαρ-βαρ-βαρ») μέχρι την πεποίθηση των Πεντηκοστιανών ότι οι μόνοι που έχουν πρόσβαση στη γλωσσολαλία είναι οι ορθώς σκεπτόμενοι λευκοί Αμερικανοί, διαπιστώνουμε καθαρά ότι η γλωσσολαλία είναι μια άπελπις προσπάθεια να ξεπεραστούν οι ανθρώπινες διαφορές και ο ρατσιστικός φόβος του «άλλου», και έτσι «να ενωθούν ξανά» οι άνθρωποι, ασχέτως εάν στην κλινική ψυχοπαθολογία συναντάμε μερικές φορές τέτοια φαινόμενα σε σπάνιες, καλά οργανωμένες ψυχοπαθολογικές προσωπικότητες.

Εν κατακλείδι, τα φαινόμενα που μας απασχόλησαν εδώ είναι φαινόμενα στα όρια μεταξύ κουλτούρας και ψυχοπαθολογίας, και θα ήταν μάταιη κάθε προσπάθεια να κατανοηθούν αποκλειστικά και μόνο με τα εργαλεία της δυτικής επιστήμης. Tο βέβαιο είναι πως, παρ' όλη την απαξία τέτοιων ομαδικών φαινομένων στην οργάνωση της δυτικής κοινωνίας, οι ίδιοι ψυχοκοινωνικοί μηχανισμοί παραμένουν εν λειτουργία στο πλαίσιο θρησκειών, πολιτικών κομμάτων, αθλητικών δραστηριοτήτων κ.λπ., εν ολίγοις όλων εκείνων των ομαδοποιήσεων που διαθέτουν εν δυνάμει την πιθανότητα ποδηγέτησης της ελευθερίας και της αυτονομίας του ανθρωπίνου υποκειμένου.

πηγή:
http://news.kathimerini.gr/archive-editions/article/7days/2004/19-12-2004/1283561.html
πίνακας:
150 × 100 - neo-symbolisme.over-blog.com

Σχόλια

Δημοφιλείς αναρτήσεις από αυτό το ιστολόγιο

Η Τραγικότητα της Ελληνικής Οικογένειας

Μια Πόρσε στην Εθνική οδό, ή... Μια οικογενειακή κατασκευή του θανάτου

Ο “Μαμάκιας”: Μια δυσλειτουργία του πατρικού ρόλου.